کیارستمی پس از زلزله به کوکر برگشت تا دو کودک را پیدا کند

عباس کیارستمی از تهران به طرف گیلان راه افتاد تا از دو پسر خبر بگیرد. سه روز از زلزله رودبار و منجیل گذشته بود. راه‌های منطقه بسته بود و بهمن، پسر کیارستمی، در موتر با او بود. مقصدشان حوالی کوکر بود، همان روستایی که چند سال پیش کیارستمی در آن فیلم «خانه دوست کجاست؟» را ساخته بود. بابک و احمد احمدپور در آن فیلم نقش دو شاگرد مکتب را بازی کرده بودند. در آن سفر، کیارستمی خبری از آن‌ها به دست نیاورد. [۱] [۲]

او این ماجرا را سال‌ها بعد در یک گفت‌وگوی عمومی تعریف کرد. گفت روز بعد از سفر باید ایران را برای نمایش فیلم در آلمان ترک می‌کرد. آنجا کسی از میان تماشاگران پرسید فیلم در کجا ساخته شده است. کیارستمی از ویرانی منطقه گفت و ماجرای جست‌وجو را برای حاضران تعریف کرد. یکی از شنوندگان پیشنهاد کرد از آن سفر فیلم بسازد. وقتی کیارستمی به ایران برگشت، فهمید که هر دو پسر زنده‌اند. در فیلمی که بعدا از سفر ساخت، خبر زنده‌بودنشان را به تماشاگر نداد. [۱] [۳]

پیش از زلزله، یک کتابچه در راه کوکر بود

داستان آشنایی کیارستمی با دو برادر از یک کتابچه مکتب شروع شد. در «خانه دوست کجاست؟»، احمد وقتی به خانه می‌رسد، می‌بیند کتابچه هم‌صنفی‌اش محمدرضا نعمت‌زاده را اشتباهی با خود آورده است. آموزگار در صنف درباره نوشتن وظیفه در کتابچه هشدار داده بود. احمد از کوکر بیرون می‌زند تا خانه دوستش را در روستای مجاور پیدا کند. در راه از بزرگ‌سالان نشانی می‌پرسد و به جواب‌هایی می‌رسد که او را میان راه‌ها، خانه‌ها و آدم‌هایی با نام‌های مشابه می‌گرداند. بابک احمدپور در نقش احمد بود و احمد احمدپور در نقش محمدرضا. [۲] [۳]

در آن فیلم، شاگرد مکتب مسیر تپه را چند بار می‌پیماید. وقتی شب می‌شود، پیرمردی همراهش می‌رود و گلی به او می‌دهد. احمد سرانجام به خانه خودش برمی‌گردد و وظیفه هم‌صنفی‌اش را هم می‌نویسد. صبح در صنف، کتابچه به محمدرضا می‌رسد. گل میان ورق‌های کتابچه است. چند سال بعد، وقتی دوربین به این منطقه برگشت، کارگردان در جست‌وجوی همان دو شاگرد بود و این بار برای پیدا کردن خود بازیگران از مردم نشانی می‌پرسید. [۲] [۳]

کیارستمی پیش از ساخت فیلم در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کار کرده بود. در آنجا امکان ساخت فیلم‌هایی درباره زندگی روزمره شاگردان را داشت. «خانه دوست کجاست؟» در سال ۱۹۸۷ در جشنواره فجر نمایش داده شد و دو سال بعد در لوکارنو یوزپلنگ برنزی و چند جایزه دیگر گرفت. نام کوکر با گردش همین فیلم به بیرون از ایران رسید. پرسش تماشاگر در آلمان، سه سال پس از ساخت فیلم، باز به محل ساخت آن برمی‌گشت. زمانی که زلزله آمد، برای کسانی که فیلم را دیده بودند، کوکر نام روستایی بود که یک شاگرد از آنجا برای رساندن کتابچه راه افتاده بود. برای کیارستمی، روستا همچنین محل زندگی کودکانی بود که او هنگام ساخت فیلم از نزدیک شناخته بود. [۳] [۴]

پیش از فیلم‌برداری در کوکر، کیارستمی در کانون با شاگردان مکتب مصاحبه و از کلاس‌های درس فیلم تهیه کرده بود. در «مشق شب»، فیلمی که پس از «خانه دوست کجاست؟» ساخت، خودش از شاگردان درباره نوشتن وظیفه و کمک خانواده‌ها سوال می‌پرسد. در داستان کوکر، همان کار روزمره از چشم یک کودک دنبال می‌شود. در چند صحنه، پرسش احمد درباره خانه هم‌صنفی‌اش میان گرفتاری‌های بزرگ‌سالان گم می‌شود. کیارستمی در گفت‌وگوهایش با چشایر، از اثر تجربه زندگی شخصی بر فیلم‌هایش یاد کرده است. چشایر علاقه او به سرگذشت شاگردان و مکتب را به تجربه پدر بودنش نیز پیوند می‌دهد. [۲] [۳] [۸]

جاده بعد از زلزله

زمین‌لرزه در واپسین روزهای جوزای ۱۳۶۹، منجیل و رودبار و آبادی‌های اطرافشان را تکان داد. در ایران، هنگام وقوع زلزله نیمه‌شب گذشته بود. راه‌های آسیب‌دیده سفر به روستاها را دشوار کرده بود. کیارستمی در گفت‌وگوهای بعدی از گرفتاری در راه و دیدن کسانی یاد کرد که در همان روزها، میان ویرانی و از دست‌دادن نزدیکانشان، کارهای روزانه را دوباره آغاز کرده بودند. [۱] [۵] [۶]

اکرم زعتری در مجله بامب از کیارستمی پرسید چرا تصویری که از روستا پس از زلزله ساخته، به نظر او خوش‌بینانه می‌رسد. کیارستمی از مردم منطقه یاد کرد که در روز سوم قالین‌هایشان را می‌شستند. گفت ابتدا همان روز را زمان ازسرگیری زندگی دانسته بود. وقتی بیشتر با مردم حرف زد، پاسخ‌های دیگری شنید. مردی که زیر قطعه بزرگی از فلز گیر مانده بود، برای او از لحظه‌ای گفته بود که به کوشش برای بیرون‌آمدن از زیر آوار آغاز کرد. برای آن مرد، شروع دوباره همان لحظه بود. این گفت‌وگو پس از ساخت فیلم چاپ شد و ماجرا را از زبان خود کیارستمی ثبت کرد. [۶]

در گفت‌وگویی فارسی در لس‌آنجلس، از شب پیش از شنیدن خبر هم یاد کرد. دوستانش برای پنجاه‌سالگی‌اش جشن گرفته بودند. او حال آن شب و اندوهی را که فردا با خبر زلزله آمد، در پاسخ به پرسشی درباره امید در فیلم تعریف کرد و گفت «این فیلم بر اساس یک تجربه واقعی ساخته شده است.» روایتش در مرکز هنری واکر سوی دیگری از کار را روشن می‌کند. او گفت از میان چیزهایی که در سفر دیده بود، صحنه‌هایی را برگزید که تماشاگر می‌توانست باور کند. به گفته خودش، بعضی از دیده‌های سفر از فیلم بیرون ماند، چون به نظرش تماشاگر وقوع آن‌ها را پس از زلزله باور نمی‌کرد. [۱] [۱۰]

کیارستمی برای بازآفرینی سفر، فرهاد خردمند را در نقش مردی گذاشت که به روستا برمی‌گردد. پویان پیور، پسر همایون پیور فیلم‌بردار، نقش پسر همراه او را بازی کرد. در زندگی واقعی، بهمن همسفر پدر بود. به روایت کیارستمی در گفت‌وگوی مرکز هنری واکر، گروه فیلم را حدود یک سال پس از زلزله ساخت. آنچه در تصویر می‌گذرد، سفری را در روزهای نخست پس از حادثه بازسازی می‌کند. خردمند در موتر راه می‌افتد و تماشاگر همراه او، آرام‌آرام می‌فهمد این پدر و پسر در پی چه کسانی‌اند. [۱] [۳] [۷]

مردمی که می‌خواستند فوتبال را ببینند

«زندگی و دیگر هیچ» با موترهایی آغاز می‌شود که از ایستگاه عوارض می‌گذرند. مردی که به طرف گیلان می‌رود، در مسیر با کسانی روبه‌رو می‌شود که پس از زلزله در کنار جاده یا در چادرها زندگی می‌کنند. در یکی از صحنه‌ها، مردم سرگرم آماده‌کردن تلویزیون برای تماشای بازی برازیل و آرجانتین‌اند. کسی که در نصب تجهیزات کمک می‌کند، از کشته‌شدن خواهر و سه تن از نزدیکانش حرف می‌زند. همان‌وقت به آماده‌کردن تلویزیون ادامه می‌دهد. کیارستمی به گادفری چشایر گفت علاقه مردم منطقه به دیدن فوتبال از چیزهایی بود که در سفر توجه او را جلب کرد. [۳] [۸]

مرد در صحنه‌ای دیگر با جوانی روبه‌رو می‌شود که تازه ازدواج کرده است. جوان می‌گوید مراسم ازدواج را پس از زلزله جلو انداخته‌اند. این گفت‌وگو چند دقیقه از فیلم را می‌گیرد. کیارستمی در فیلم بعدی به همان صحنه برگشت و این بار گروه فیلم‌برداری را وارد تصویر کرد. در «زیر درختان زیتون»، جوان و دختر چند بار می‌کوشند همان صحنه را برای کارگردان بازی کنند. چشایر نوشته است که هنگام ساخت فیلم دوم، کیارستمی به رابطه و تنش میان کسانی توجه کرد که برای بازی انتخاب شده بودند. آن تجربه در شکل‌گیری فیلم سوم سهم داشت. [۳] [۹]

بار سوم، دوربین پشت صحنه رفت

در «زیر درختان زیتون» محمدعلی کشاورز نقش کارگردان را دارد. حسین رضایی و طاهره لادانیان دو جوان‌اند که گروه برای فیلم‌برداری صحنه با آن‌ها کار می‌کند. کارگردان چند بار فرمان آغاز می‌دهد و گروه چند بار از نو آماده می‌شود. حسین بیرون از بازی هم می‌خواهد با طاهره صحبت کند. تفاوت میان جمله‌ای که کارگردان از بازیگر می‌خواهد و حرفی که حسین می‌خواهد خودش بزند، به بخشی از داستان بدل می‌شود. جاهایی از تصویر، هم بالکن خانه را می‌بینیم که صحنه روی آن اجرا می‌شود و هم افرادی را که پایین ایستاده‌اند و ضبط را پیش می‌برند. [۳] [۹]

در جریان فیلم‌برداری، آدمی که در داستان قبلی مسافر جاده بود، این بار خودش جلوی دوربین گروه می‌ایستد. فرهاد خردمند در «زیر درختان زیتون» باز هم در همان صحنه‌ای حضور دارد که فیلم دوم از آن ساخته شده بود. تماشاگر می‌تواند جای ایستادن او را در کنار خانه بشناسد و هم‌زمان توقف‌ها و کوشش گروه برای گرفتن یک برداشت را ببیند. برای حسین، هر توقف فرصتی است تا حرف خودش را به طاهره بزند. در پایان فیلم، دوربین آن دو را در فاصله دور میان درختان دنبال می‌کند. گفت‌وگویشان از آن فاصله به گوش نمی‌رسد. [۳] [۹]

«زندگی و دیگر هیچ» در ۱۹۹۲ فیلم آغاز بخش «نوعی نگاه» جشنواره کن بود. «زیر درختان زیتون» دو سال بعد در بخش مسابقه همان جشنواره نمایش یافت. منتقدان هر سه فیلم را «سه‌گانه کوکر» خواندند. این نام از روستایی می‌آید که شاگردان فیلم اول در آن زندگی می‌کردند. در سه فیلم، کارگردان از همان نقطه سه مسیر ساخته بود. یک کودک دنبال خانه دوستش می‌گشت. مردی با پسرش در پی دو بازیگر به منطقه زلزله‌زده می‌رفت. جوانی در جریان فیلم‌برداری می‌خواست از دختری جواب بگیرد. [۳] [۷] [۹]

در نمای آخر «زندگی و دیگر هیچ»، موتر در سربالایی از حرکت می‌افتد و عقب می‌آید. مردی که در راه کپسول گاز حمل می‌کند، به موتر می‌رسد و آن را هل می‌دهد. بعد سوار می‌شود و موتر دوباره بالا می‌رود. دوربین از فاصله دور همان‌جا می‌ماند. جست‌وجوی دو شاگرد که سفر را به راه انداخته بود، بیرون از تصویر می‌ماند. کیارستمی بعدها گفت وقتی از سفر واقعی برگشت، پیغام زنده‌بودن دو پسر به او رسیده بود. [۱] [۳]

منابع

1. گفت‌وگوی عباس کیارستمی در مرکز هنری واکر، متن پیاده‌شده
2. کرایتریون، شناسنامه و فهرست بازیگران «خانه دوست کجاست؟»
3. گادفری چشایر، کرایتریون، سرگذشت ساخت سه فیلم کوکر، ۲۰۱۹
4. مایا جگی، گفت‌وگو با عباس کیارستمی، گاردین، ۲۰۰۹
5. سازمان زمین‌شناسی امریکا، پژوهش درباره زلزله منجیل
6. اکرم زعتری، گفت‌وگو با عباس کیارستمی، بامب، ۱۹۹۵
7. جشنواره کن، پرونده نمایش «زندگی و دیگر هیچ»، ۱۹۹۲
8. گادفری چشایر، گزیده کتاب گفت‌وگوها با کیارستمی، ۲۰۱۹
9. جشنواره کن، پرونده نمایش «زیر درختان زیتون»، ۱۹۹۴
10. همسایگان، گفت‌وگوی فارسی با عباس کیارستمی در لس‌آنجلس، ۱۹۹۵

عکس شاخص، عباس کیارستمی. عکس از حامد ملک‌پور. منبع عکس · مجوز CC BY 4.0.