کاتالین کاریکو، از لابراتوار سگد تا تماس بامدادی نوبل
بخش‌های این نوشته
تلفن کاتالین کاریکو ساعت سه و چهل دقیقه بامداد دوم اکتوبر ۲۰۲۳ زنگ زد. شوهرش گوشی را برداشت و به دست او داد. شماره تماس‌گیرنده دیده نمی‌شد. کسی از سویدن خبر می‌داد که او برنده جایزه نوبل شده است. کاریکو در همان ساعت به درو وایسمن، همکار قدیمی‌اش در دانشگاه پنسیلوانیا، پیام فرستاد. وایسمن بعدتر در نشست خبری گفت پیام کوتاه را این‌طور خواند «توماس زنگ زد؟» نام توماس برای او معنایی نداشت. کاریکو در پیام بعدی نوشت «جایزه نوبل». هر دو احتمال می‌دادند کسی با آن‌ها شوخی می‌کند و تصمیم گرفتند اعلام رسمی را ببینند.۱، ۲
در اعلان رسمی، مجمع نوبل نام هر دو را خواند. موضوع جایزه پژوهش‌هایی بود که به ساخت واکسین‌های پیام‌رسان آران‌ای در همه‌گیری کووید ۱۹ کمک کرد. کاریکو و وایسمن در یک بخش دانشگاه کار نمی‌کردند. سال‌ها پیش، هنگامی که برای کاپی‌گرفتن از مقاله‌های علمی منتظر بودند، سر صحبت را باز کرده بودند. در در ۲۰۲۱، بنیاد لسکر جایزه پژوهش بالینی را به کاریکو و وایسمن داد. میان این جایزه و روزی که مقاله‌شان به مجله رفت، خوانندگان پژوهش از گروه‌های کوچک علمی به جمع بسیار بزرگ‌تری رسیده بودند. خود کاریکو در مصاحبه آن سال با مجله آکادمی علوم امریکا، شرح کارش را از پژوهش در سگد آغاز کرد. در همان گفت‌وگو، به نقش گروه‌های سازنده واکسین در تبدیل پژوهش پایه به محصول اشاره کرد. شناخت عمومی کار در دوره همه‌گیری به‌سرعت بالا رفت. برای دو پژوهش‌گر، ریشه این کار به مسئله‌ای برمی‌گشت که سال‌ها در دفترهای لابراتوار دنبال کرده بودند.۳، ۷، ۱۲
روز اعلام جایزه، کاریکو به خبرنگاران گفت که شاید دانشگاه باید دستگاه‌های کاپی بیشتری بخرد تا پژوهش‌گران فرصت پیدا کنند کنار آن‌ها بایستند و از کارشان بگویند.۱، ۲، ۳
از دکان قصابی تا دانشگاه سگد
کاریکو در جنوری ۱۹۵۵ در سولنوک مجارستان به دنیا آمد و در شهر کوچک کیش‌اوی‌سالاش بزرگ شد. پدرش قصاب بود و مادرش حسابداری می‌کرد. کاریکو در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی با کتابخانه کولد اسپرینگ هاربر از وقت‌هایی یاد کرده که در دوره مکتب در دکان قصابی کار می‌کرد. از پدرش کارهای دکان را یاد می‌گرفت و بخشی از وقتش را در برنامه‌های علمی مکتب می‌گذراند. شرح دانشگاه سگد از سال‌های نوجوانی او، تصویر دختری را نشان می‌دهد که پیش از رفتن به دانشگاه در یک گروه زیست‌شناسی مکتب فعالیت داشت.۴، ۵
کاریکو در آغاز کتاب خاطراتش میان آنچه از کودکی به یاد دارد و صحنه‌ای که خانواده برایش تعریف کرده‌اند فرق می‌گذارد. او می‌نویسد خودش روزی را که در حیاط کنار کار پدرش ایستاده بود به یاد ندارد. آنچه به یاد داشت خانه کوچک خانواده و کارهای هر روز بود. صبح‌ها او یا خواهرش برای آوردن شیر به خانه همسایه می‌رفتند. در نوشته کاریکو، این خاطره‌های خانه پیش از رسیدن به سال‌های دانشگاه آمده‌اند و نشان می‌دهند چگونه شناختن چیزهای زنده برای او از تجربه‌هایی در همان شهر کوچک آغاز شده بود.۸
پیش از دوره لیسه، کاریکو در صنف هشتم در مسابقه زیست‌شناسی منطقه مقام اول و در مسابقه کشوری مقام سوم را به دست آورد. آلبرت توت، معلم زیست‌شناسی لیسه، او را به جلسه‌های درسی دعوت کرد. دانشگاه سگد عکس‌های آن دوره و نام گروه زیست‌شناسی مکتب را در کنار زندگی‌نامه او آورده است. به روایت کاریکو، مادرش عادت داشت معلومات و حساب‌ها را منظم نگه دارد. کاریکو بعدها این عادت را در شرح چیزهایی یاد کرد که پیش از ورود به لابراتوار، در خانه از مادرش آموخته بود.۴، ۵
در همان گروه، کتابی از هانس سلیه درباره فشار و واکنش بدن خواند. دانشگاه سگد در مرور مدارک دوره مکتب او نوشته است که اعضای گروه با سلیه و آلبرت سنت‌گیورگی، برنده نوبل طب، نامه‌نگاری می‌کردند. در آن سن، نام دانشمندان بزرگ برای کاریکو در کتاب‌ها دیده می‌شد، اما نامه‌نگاری به اعضای گروه امکان می‌داد درباره کار علمی بیرون از صنف هم پرسش کنند. کاریکو در ۱۹۷۳ برای خواندن زیست‌شناسی به دانشگاه سگد رفت و پس از آن در همان شهر پژوهش در زیست‌شیمی را دنبال کرد.۴، ۵، ۶
در مرکز پژوهش زیستی سگد، آران‌ای از نخستین موضوع‌های کار او شد. در مصاحبه‌ای با مجله آکادمی علوم امریکا گفته است که در ۱۹۷۸ به گروهی از شیمی‌دانان پیوست که روی مولکول‌های کوتاه آران‌ای کار می‌کردند. کاریکو در همان سال‌ها با کار گروهی میان زیست‌شناسان و شیمی‌دانان آشنا شد. پرسشی که بعدتر در فیلادلفیا دنبال کرد از همین زمینه می‌آمد. او می‌خواست بداند مولکولی که سلول‌ها در کار عادی خود استفاده می‌کنند، چگونه می‌تواند در طب هم کاربرد پیدا کند.۶، ۷
سفر با یک خرس عروسکی
در ۱۹۸۵، کاریکو به همراه همسر و دختر خردسالش به امریکا رفت تا در دانشگاه تمپل در فیلادلفیا کار کند. در معرفی کتاب خاطراتش، ناشر نوشته است که خانواده بخشی از پس‌انداز خود را، معادل حدود ۱۲۰۰ دالر، در خرس عروسکی دخترشان دوخته بود. آن سفر به فرصت کاری در یک لابراتوار گره خورده بود. کاریکو پس از چند سال در تمپل، مدتی در بتزدا کار کرد و در ۱۹۸۹ به دانشگاه پنسیلوانیا رفت. دانشگاه و شهر تازه، مسئله پیدا کردن بودجه برای دنبال‌کردن پژوهش مورد علاقه‌اش را هم با خود داشت.۲، ۶، ۸
در پنسیلوانیا، کاریکو برای کار روی آران‌ای پیام‌رسان درخواست بودجه می‌نوشت. پیشنهادهایش همیشه پذیرفته نمی‌شدند. او در گفت‌وگو با بنیاد نوبل گفت که در ۱۹۹۵ از مقام هیئت علمی به جایگاه پژوهشی دیگری منتقل شد. به کار در دانشگاه ادامه داد و همچنان می‌کوشید برای پرسشی که دنبال می‌کرد حامی پیدا کند. در آن زمان، استفاده طبی از آران‌ای پیام‌رسان هنوز با چند مشکل روبه‌رو بود. رساندن آن به سلول و پاسخ بدن به ماده‌ای که در لابراتوار ساخته شده بود، از جمله پرسش‌هایی بود که پژوهش‌گران باید برایشان جواب پیدا می‌کردند.۲، ۶، ۹
گفت‌وگو کنار دستگاه کاپی
در ۱۹۹۷، درو وایسمن گروه پژوهشی‌اش را در دانشکده طب دانشگاه پنسیلوانیا راه انداخت. او از مسیر پژوهش درباره دستگاه ایمنی به آن‌جا آمده بود. کاریکو از سمت زیست‌شیمی آران‌ای به پرسش نزدیک می‌شد. دانشگاه پنسیلوانیا و شرح زندگی علمی هر دو پژوهش‌گر، آشنایی‌شان را به دستگاه کاپی نسبت می‌دهند. در آن زمان، خواندن مقاله‌های چاپی و کاپی‌گرفتن از آن‌ها بخشی از کار روزمره بود. گفت‌وگویی که هنگام انتظار شکل گرفت ادامه یافت، چون هر کدام بخشی از دانشی را داشت که برای دنبال‌کردن پرسش دیگری لازم بود.۱، ۳، ۶
آران‌ای پیام‌رسان در کار عادی سلول، اطلاعات لازم برای ساخت پروتین را از روی دستورهای ژنتیکی به بخش سازنده پروتین می‌رساند. پژوهش‌گران می‌خواستند از همین ویژگی در طب استفاده کنند. اگر پیام در جای مناسب خوانده می‌شد، سلول برای مدتی پروتین مورد نظر را می‌ساخت. تجربه لابراتوار نشان می‌داد که بدن می‌تواند به بعضی نمونه‌های ساخته‌شده از آران‌ای واکنش التهابی نشان دهد. از دید کاریکو و وایسمن، فهم این واکنش بخشی از پاسخ بود. باید روشن می‌شد چرا دستگاه ایمنی به نمونه‌های مختلف پاسخ یکسان نمی‌دهد.۲، ۳، ۶
در ۲۰۰۵، آن‌ها و همکاران‌شان گزارشی نشر کردند که نشان می‌داد تغییر در بعضی اجزای سازنده آران‌ای، پاسخ التهابی ناخواسته را کاهش می‌دهد. کاریکو در تاریخ شفاهی از دشواری رساندن مقاله به مجله و واکنش محدود نخستین خوانندگان یاد کرده است. در سال‌های بعد، پژوهش‌های گروه نشان داد که بعضی از همان تغییرها به ساخته‌شدن مقدار بیشتری از پروتین مورد نظر هم کمک می‌کند. گروه‌های سازنده واکسین سال‌ها بعد روی پایه همین یافته‌ها و پیشرفت‌های دیگری کار کردند که برای ساخت و آزمایش یک محصول طبی لازم بود.۲، ۳، ۹، ۱۰
کار بعدی به چند گروه و چند نوع تخصص وابسته بود. در کنار شناخت پاسخ ایمنی، پژوهش‌گران روی شیوه رساندن پیام و دوام آن هم کار می‌کردند. در گزارش مجمع نوبل، این پیشرفت‌ها بخشی از تاریخ طولانی واکسین‌های آران‌ای معرفی شده‌اند. همکاری کاریکو و وایسمن به یکی از پرسش‌های آن تاریخ پاسخ داد و گروه‌های دیگر کار روی بخش‌های دیگر را پیش بردند. در سال ۲۰۱۳، کاریکو به شرکت بایون‌تک در آلمان پیوست. فاصله میان چاپ مقاله ۲۰۰۵ و رفتن به بایون‌تک نشان می‌دهد که نتیجه یک پژوهش پایه چه مدت پیش از کاربرد شناخته‌شده آن در گردش بوده است.۲، ۳، ۶
روزی که نتیجه به بیرون از لابراتوار رسید
با آغاز همه‌گیری کووید ۱۹ در ۲۰۲۰، گروه‌های صنعتی و دانشگاهی از سال‌ها پژوهش روی آران‌ای پیام‌رسان استفاده کردند. در امریکا، واکسین‌های ساخته‌شده با این فناوری از دسمبر همان سال در دسترس قرار گرفتند. برای تیم‌های توسعه، کارهای زیادی میان ساخت نمونه پژوهشی، بررسی بالینی و آغاز واکسیناسیون قرار داشت. پژوهش کاریکو و وایسمن سال‌ها پیش از این مرحله انجام شده بود. جایگاه آن در این تاریخ به پرسشی برمی‌گشت که آن دو در فیلادلفیا دنبال کرده بودند. آن‌ها می‌خواستند علت تفاوت پاسخ سلول‌ها به انواع آران‌ای را روشن کنند.۱، ۲، ۳
روز اعلام جایزه، کاریکو و وایسمن پس از تماس بامداد در پنسیلوانیا در برابر خبرنگاران نشستند. وایسمن گفت که برای باورکردن خبر صبر کرده بود تا نام‌ها در اعلام رسمی خوانده شود. دانشگاه در گزارش همان روز، سال‌های کار مشترک را از نخستین آشنایی تا مقاله ۲۰۰۵ مرور کرد. از دید حاضران در نشست، یکی از اتفاق‌های روز همین بود که دو پژوهش‌گر درباره جزئیات عادی کارشان حرف زدند. از انتظار کنار دستگاه کاپی، از قرار داشتن در دو بخش مختلف و از زمانی که هنوز معلوم نبود یافته‌ها به چه کاربردی خواهند رسید.۱، ۳
در هفتم دسمبر ۲۰۲۳، کاریکو در استکهلم سخنرانی نوبل خود را با موضوع توسعه آران‌ای پیام‌رسان برای درمان ارایه کرد. آن هنگام نزدیک به چهار دهه از سفر خانواده‌اش به فیلادلفیا گذشته بود. در کتاب خاطراتش، سفر ۱۹۸۵ با خرس عروسکی دخترش به یاد مانده است. در روایت دانشگاه، آغاز کار با وایسمن کنار دستگاه کاپی ثبت شده است. هر دو صحنه از زمانی خبر می‌دهند که آینده پژوهش هنوز روشن نبود. در بامداد دوم اکتوبر، وقتی وایسمن پرسید توماس کیست، کاریکو توانست این بار با دو واژه از نتیجه سال‌ها کار مشترک خبر بدهد.۱، ۸، ۱۱
منابع و اعتبار عکس‌ها
- دانشگاه پنسیلوانیا، نشست خبری و شرح تماس بامدادی نوبل.
- مجمع نوبل، اعلام جایزه طب ۲۰۲۳ و شرح پژوهش.
- پن مدیسین، تاریخچه همکاری کاریکو و وایسمن.
- دانشگاه سگد، اسناد دوران کودکی و مکتب کاریکو.
- کتابخانه کولد اسپرینگ هاربر، تاریخ شفاهی کاریکو درباره کودکی.
- پروفایل علمی کاریکو و وایسمن در مجله آکادمی علوم امریکا.
- گفت‌وگو با کاتالین کاریکو درباره سال‌های پژوهش، ۲۰۲۱.
- بخش آغازین و معرفی کتاب خاطرات کاتالین کاریکو.
- بنیاد نوبل، گفت‌وگو با کاریکو درباره مسیر پژوهش.
- تاریخ شفاهی کاریکو درباره همکاری و نشر یافته‌ها.
- سخنرانی نوبل کاریکو در استکهلم، دسمبر ۲۰۲۳.
- بنیاد لسکر، جایزه پژوهش بالینی کاریکو و وایسمن.
- عکس شاخص از سفارت امریکا در سویدن، کاریکو در پذیرایی نوبل ۲۰۲۳. نسخه برش‌خورده در ویکی‌مدیا کامنز، CC BY 2.0.
.jpg){kind=link}