آپولو ۱۳ چگونه از کنار ماه گذشت و سه فضانورد را به زمین برگرداند؟

جک سویگرت در ۱۳ اپریل ۱۹۷۰ پس از شنیدن صدای ضربه به مرکز کنترل گفت مشکلی پیش آمده است. جک لوسما در هیوستون از خدمه خواست پیام را تکرار کنند. این بار جیم لاول، فرمانده آپولو ۱۳، پاسخ داد و از افت ولتاژ در یکی از مدارهای برق گفت. چراغ‌های هشدار روشن شده بودند. حدود سیزده دقیقه بعد، لاول از کلکین نگاه کرد و دید گازی از فضاپیما به بیرون می‌رود. در مرکز کنترل، عددهای مربوط به فشار یکی از مخزن‌ها پایین می‌آمد. چیزی که لاول می‌دید اکسیژنی بود که از فضاپیما خارج می‌شد.^{۱، ۲، ۳}

کمی پیش از آن، فضانوردان برنامه‌ای تلویزیونی از درون فضاپیما فرستاده بودند. لاول در پایان برنامه گفت آماده‌اند بخش ماه‌نشین را ترک کنند و به کپسول فرماندهی برگردند. جایی که قرار بود تا چند روز بعد دو نفر از آنان روی ماه پیاده شوند، هنوز در برنامه پرواز بود. با پایین رفتن فشار مخزن، تیم هیوستون باید حساب می‌کرد چقدر اکسیژن و برق مانده و تا چه زمانی می‌توان کپسول را روشن نگه داشت. دو نام در این گفت‌وگوها بارها شنیده می‌شد. اودیسه نام کپسول فرماندهی و آکواریوس نام ماه‌نشین بود.^{۱، ۲، ۳}

سه نفر برای سومین فرود روی ماه

آپولو ۱۳ در ۱۱ اپریل از مرکز فضایی کندی در فلوریدا پرتاب شد. هدف ناسا فرود در منطقه فرا مائورو روی ماه بود. قرار بود لاول و فرد هیز با ماه‌نشین پایین بروند و سویگرت در مدار ماه در کپسول فرماندهی بماند. سویگرت تا چند روز پیش از پرواز عضو گروه ذخیره بود. کن متینگلی، که برای هدایت کپسول فرماندهی آماده شده بود، در معرض سرخجه قرار گرفت و ناسا یک روز پیش از پرتاب سویگرت را جایگزین او کرد. خدمه با این تغییر در ترکیب گروه، پس از تمرین‌های فشرده، پرواز را آغاز کردند.^{۲، ۳، ۶}

فضاپیما از چند بخش تشکیل شده بود. در کپسول فرماندهی جای نشستن سه فضانورد و تجهیزات ورود به جو بود. پشت آن، بخش خدماتی مخزن‌ها و دستگاه‌هایی را حمل می‌کرد که اکسیژن، برق و آب فراهم می‌کردند. ماه‌نشین هم مخزن، باتری و موتور جداگانه داشت. این بخش برای رساندن دو نفر به سطح ماه و بازگرداندن آنان به کپسول طراحی شده بود. هنگامی که مخزن اکسیژن بخش خدماتی آسیب دید، همین جدایی دستگاه‌ها به تیم مرکز کنترل امکان داد راه دیگری را بررسی کند. کپسول اودیسه برای بازگشت به جو لازم بود و آکواریوس می‌توانست در راه برای چند روز پناهگاه باشد.^{۱، ۲، ۳}

ترک اودیسه و حفظ برق برای بازگشت

در حدود ساعت پنجاه‌وششم پرواز، از سوی مرکز کنترل خواسته شده بود خدمه دستگاه هم‌زن داخل مخزن‌های اکسیژن را روشن کنند. در بررسی بعدی ناسا مشخص شد که آتش در یکی از مخزن‌ها به از دست رفتن ناگهانی اکسیژن انجامید. در همان ساعت، فضانوردان هنوز علت صدا را نمی‌دانستند. نخست کوشیدند دریچه میان دو بخش را ببندند، چون احتمال می‌دادند از کابین هوا خارج می‌شود. سپس روشن شد که خود کابین سوراخ نشده است. فشار مخزن دیگر نیز پایین می‌رفت و با پایان ذخیره اکسیژن، دستگاه‌های تولید برق کپسول فرماندهی هم از کار می‌افتادند.^{۱، ۲، ۳، ۷}

مرکز کنترل و خدمه از یکدیگر درباره استفاده از ماه‌نشین پرسیدند. لاول و هیز از راه تونل به آکواریوس رفتند تا آن را روشن کنند. سویگرت مدتی در اودیسه ماند تا کارهای لازم را انجام بدهد. اودیسه را خاموش کردند تا باتری‌های آن برای ورود به جو باقی بماند. ماه‌نشین برای حدود ۴۵ ساعت کار طراحی شده بود. حالا باید سه نفر را برای نزدیک به دو برابر آن زمان زنده نگه می‌داشت. اکسیژن جداگانه آن به اندازه کافی بود. آب برای خنک کردن دستگاه‌ها و برق برای روشن نگه داشتن سامانه‌های ضروری باید تا بازگشت دوام می‌آوردند.^{۱، ۲، ۳}

در هیوستون، جین کرنز که شیفت کنترل پرواز را اداره می‌کرد، به گروهش گفت برنامه فرود کنار گذاشته شود و راه بازگشت از پشت ماه را آماده کنند. با پایان شیفت، گلین لانی اداره کار را گرفت. اعضای شیفت پیشین در مرکز ماندند تا داده‌ها را دوباره بخوانند. روی خط رادیو، لوسما پیام‌ها را میان کنترل‌کنندگان و فضانوردان می‌رساند. وقتی فرد هیز خبر داد که برق ماه‌نشین را روشن کرده است، هنوز کار انتقال سامانه‌ها تمام نشده بود. هیز دستگاه‌های لازم برای آب، اکسیژن، هدایت و ارتباط را به کار انداخت و سویگرت خاموش کردن اودیسه را ادامه داد.^۱

مشکل دیگر از بازدم خود فضانوردان به وجود می‌آمد. با بالا رفتن مقدار دی‌اکسید کربن در کابین، باید از فیلترهای بیشتری استفاده می‌شد. فیلترهای یدکی اودیسه چهارگوش بودند و در جای استوانه‌ای فیلترهای آکواریوس جا نمی‌گرفتند. روی زمین، مهندسان وسایلی از همان نوع که خدمه در اختیار داشتند کنار هم گذاشتند و راهی ساختند تا هوا از فیلترهای اودیسه بگذرد. در فضا، خدمه با موادی چون پلاستیک، مقوا، شلنگ و نوار چسب آن را ساختند. اندازه‌گیری‌های بعدی نشان داد مقدار دی‌اکسید کربن پایین آمد.^{۲، ۳، ۷}

مسیر بازگشت از پشت ماه

آپولو ۱۳ هنگام سانحه روی مسیری بود که برای فرود بر ماه تنظیم شده بود. پیش از دور زدن ماه، خدمه با موتور ماه‌نشین مسیر را تغییر دادند تا به راه بازگشت به زمین برسند. وقتی فضاپیما به پشت ماه رفت، ایستگاه‌های زمینی برای حدود ۲۴ دقیقه و نیم با آن تماس نداشتند. پس از بیرون آمدن از پشت ماه، خدمه موتور آکواریوس را بار دیگر روشن کردند تا زمان بازگشت کوتاه‌تر شود. این تغییر کمک می‌کرد تا ذخیره آب و برق برای ساعت‌های کمتری مصرف شود و محل فرود در دسترس تیم‌های نجات در اقیانوس آرام باشد.^{۲، ۳، ۴، ۶}

برای روشن کردن موتور در جهت درست، کنترل‌کنندگان و فضانوردان باید مطمین می‌شدند سامانه جهت‌یابی درست کار می‌کند. در اطراف فضاپیما ذراتی از بخش آسیب‌دیده شناور بود و دیدن ستاره‌ای که معمولا برای سنجش جهت از آن استفاده می‌شد دشوار شده بود. تیم زمین روشی برای سنجش با خورشید پیدا کرد. در متن مکالمات، هیز از دیدن گوشه‌ای از تصویر خورشید در دستگاه نوری خبر می‌دهد. لاول و هیز با ادامه اندازه‌گیری تایید کردند که جهت فضاپیما به آنچه هیوستون محاسبه کرده بود نزدیک است. با این تایید، خدمه توانستند موتور را طبق برنامه تازه روشن کنند.^{۲، ۳}

خاموش کردن دستگاه‌ها به نگه داشتن برق کمک کرد، ولی هوای داخل فضاپیما سرد شد. ناسا دمای حدود سه درجه سانتی‌گراد و جمع شدن قطره‌های آب بر دیوارها را ثبت کرده است. آب آشامیدنی را هم محدود کردند. خوابیدن در سرما دشوار بود. کپسول اودیسه که قرار بود در ساعت‌های آخر دوباره روشن شود، چند روز سرد و خاموش مانده بود. روی زمین، کنترل‌کنندگان به این فکر بودند که با برق محدود باقی‌مانده کدام دستگاه نخست روشن شود و وجود رطوبت نزدیک پنل‌های برق چه مشکلی می‌تواند ایجاد کند. دستورهای تازه روشن کردن کپسول را در سه روز آماده و بررسی کردند.^{۲، ۳، ۷}

ناسا برای برآورد کمبود آب به داده‌های آپولو ۱۱ هم رجوع کرد. تجربه ماه‌نشین آن پرواز نشان می‌داد بعضی دستگاه‌ها می‌توانند مدتی بدون خنک شدن با آب به کار ادامه دهند. این به تیم محاسبه کمک کرد وضعیت را در ساعت‌های پایانی بهتر تخمین بزند. فضانوردان آب را به سهم‌های کوچک تقسیم کردند و از نوشیدنی میوه و خوراک بسته‌بندی‌شده دارای رطوبت استفاده کردند. گزارش ناسا می‌گوید وقتی ماموریت پایان یافت، اندکی آب در ذخیره مانده بود. هر سه فضانورد در طول پرواز وزن از دست داده بودند.^{۲، ۳}

لحظه‌ای که اندازه آسیب را دیدند

در ۱۷ اپریل، چند ساعت پیش از فرود، خدمه بخش خدماتی را جدا کردند. تا آن زمان بخش آسیب‌دیده به کپسول وصل بود و نمی‌توانستند از آن زاویه بدنه‌اش را ببینند. پس از جدا شدن، دیدند یک پنل بزرگ از جایش کنده شده و قطعاتی از داخل نمایان است. از آن عکس گرفتند. لاول بعدها گفت دیدن آسیب در نزدیکی کپسول، او را درباره سپر گرمایی نگران کرد. این سپر باید هنگام ورود سریع به جو از سه نفر محافظت می‌کرد. آکواریوس هنوز به فضاپیما وصل بود و باید پیش از ورود به جو جدا می‌شد.^{۲، ۳، ۵، ۶}

سویگرت در ساعت‌های آخر زودتر از دو همراهش وارد اودیسه شد تا روشن کردن دستگاه‌ها را آغاز کند. در این مرحله، بخشی از دستگاه‌های کپسول هنوز از برق آکواریوس استفاده می‌کردند. وقتی مرکز کنترل اجازه داد که اودیسه از باتری‌های خودش استفاده کند، هیز انتقال برق را قطع کرد و به سویگرت پیوست. لاول هم از ماه‌نشین بیرون آمد و دریچه‌ها را بست. لحظه جدا شدن آکواریوس، جو کروین از هیوستون در پیام رادیویی با ماه‌نشین خداحافظی کرد. پس از آن فقط اودیسه و سه سرنشینش به سوی جو زمین رفتند.^۵

هنگام ورود به لایه‌های بالای جو، ارتباط رادیویی برای چند دقیقه قطع شد. تیم‌های روی زمین می‌دانستند در این بخش از پرواز با گرم شدن شدید هوای اطراف کپسول، سیگنال برای مدتی به زمین نمی‌رسد. هواپیمای امداد نخست سیگنال را دریافت کرد و پس از باز شدن چترها خدمه هلیکوپتر صدای فضانوردان را شنیدند. سه چتر بزرگ، اودیسه را به آب‌های جنوب اقیانوس آرام، در نزدیکی ساموا، رساندند. از پرتاب تا فرود روی آب، پنج روز و ۲۲ ساعت و ۵۴ دقیقه گذشته بود. کپسول در منطقه‌ای فرود آمد که کشتی امداد آیو جیما در آن منتظر بود.^{۴، ۵، ۸}

غواصان از هلیکوپتر به نزدیکی کپسول رفتند و برای بیرون آمدن فضانوردان کلک آماده کردند. به‌تدریج هر سه از دریچه بیرون آمدند و پس از انتقال به هلیکوپتر، به عرشه کشتی رسیدند. گزارش بازیابی ناسا زمان رسیدن هلیکوپتر را ثبت کرده است. روی کشتی، گروه دیگری کار بازگرداندن کپسول را ادامه داد و اودیسه را هم از آب گرفت. در عکس‌های ناسا از همان روز، می‌شود ابتدا فضانوردان را کنار کپسول و بعد روی عرشه دید. ماموریت سومین فرود روی ماه در اقیانوس پایان یافته بود و هر سه فضانورد زنده برگشته بودند.^{۲، ۵، ۸}

پس از بازگشت، هیات بررسی ناسا گزارش کرد که اجزای کنترول گرمای یکی از مخزن‌های اکسیژن برای ولتاژی که در آزمایش زمینی به کار رفته بود مناسب نبودند. مخزن پیش از پرواز درست تخلیه نشده و برای خالی کردن آن دستگاه گرم‌کن را برای مدتی طولانی روشن کرده بودند. بررسی نشان داد دمای بالا می‌توانست عایق سیم‌ها را آسیب بزند و زمینه آتش را در پرواز فراهم کند. ناسا در ماموریت‌های بعدی تغییرهایی در مخزن‌ها و سامانه ذخیره اکسیژن به کار بست. عکس بخش خدماتی، همان پنل ازجا‌کنده را ثبت کرده بود. علت این آسیب بعد از بازگشت، در بررسی مخزن و آزمایش‌های زمینی روشن شد.^{۲، ۳، ۷}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. بازسازی ناسا بر پایه مکالمات مرکز کنترل و خدمه آپولو ۱۳.
2. گزارش رسمی ماموریت آپولو ۱۳، ناسا، سپتامبر ۱۹۷۰.
3. جزئیات ماموریت، بررسی علت سانحه و خاطرات خدمه، ناسا.
4. گاه‌شمار ثبت‌شده پرواز آپولو ۱۳، ناسا.
5. گزارش ناسا از ورود به جو و نجات خدمه در اقیانوس آرام.
6. تاریخ شفاهی لاول و گزارش تیم پرتاب، ناسا.
7. پرونده سانحه و بررسی ایمنی ناسا.
8. گزارش هم‌زمان ناسا درباره بازیابی کپسول و نجات خدمه.
9. خدمه آپولو ۱۳، از چپ جیم لاول، جک سویگرت و فرد هیز. عکس ناسا، ۲۹ اپریل ۱۹۷۰، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی در امریکا.