عبدالحسین سرداری چگونه از خانواده‌های یهودی در پاریس اشغالی دفاع کرد؟
بخش‌های این نوشته
برگه‌ای از سال‌های اشغال فرانسه در آلبوم خانواده مرادی باقی مانده بود. کلود مرادی سال‌ها بعد آن را در میان یادگارهای پدرش پیدا کرد. در سند، خانواده او با عنوان «جوگوت» معرفی شده بود. برای خواننده امروزی، این واژه در نگاه اول شاید فقط نام یک گروه باشد. در پاریس زمان جنگ، ثبت آن در یک پرونده می‌توانست بر تصمیم پولیس درباره بازداشت اعضای یک خانواده اثر بگذارد. ابراهیم مرادی، پدر کلود، در پاریس قالین‌فروشی داشت. نام او در فهرستی هم دیده می‌شود که عبدالحسین سرداری، دیپلومات ایرانی، در مارچ ۱۹۴۳ برای یک مقام آلمانی فرستاد.۱، ۲
کلود در لاس‌انجلس کار می‌کرد که فریبرز مختاری، پژوهشگر زندگی سرداری، برای گفت‌وگو درباره پدرش با او تماس گرفت. به گفته کلود، پدرش در خانه چندان از آن سال‌ها صحبت نکرده بود. آشنایی قدیمی ابراهیم با سرداری، سندی که در آلبوم مانده بود و نام‌هایی که در آرشیف دیپلوماتیک حفظ شده‌اند، راه‌هایی برای بازسازی بخش‌هایی از ماجرا هستند. در این اسناد، سرداری پی‌درپی از مقام‌ها می‌خواهد که قوانین ضدیهودی را درباره گروهی از خانواده‌ها اجرا نکنند. در خاطرات بازماندگان می‌شود دید که خود آن خانواده‌ها نیز برای یافتن وکیل و تهیه مدرک دست به کار شده بودند.۱، ۲، ۳
وقتی سفارت از پاریس رفت
ابراهیم مرادی در ۱۹۲۰ با پدرش به پاریس رفته بود. به روایت خانواده، آنان بعدتر دو دکان قالین در نزدیکی اپرای پاریس داشتند. فریبرز مختاری در گفت‌وگوهایش درباره این دوره از عکس‌هایی یاد می‌کند که ایرانیان مقیم فرانسه را در محفل‌های نوروز و سیزده‌به‌در نشان می‌دهند. در جامعه‌ای که در پاریس زندگی می‌کرد، بعضی خانواده‌ها در تجارت قالین و اشیای عتیقه کار می‌کردند و بعضی برای تحصیل آمده بودند. خانواده‌هایی از افغانستان و بخارا نیز در فرانسه زندگی می‌کردند. موزیم یادبود هولوکاست امریکا از پیوندهای زبانی و فرهنگی این خانواده‌ها و مهاجرت شماری از آنان از آسیای میانه پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه یاد می‌کند.۱، ۲، ۴
در جون ۱۹۴۰، آلمان پاریس را اشغال کرد. انوشیروان سپهبدی، سفیر ایران، برای ادامه کار سفارت به ویشی در بخش اشغال‌نشده فرانسه رفت. اداره امور قنسولی در پاریس به سرداری واگذار شد. اکنون بخشی از کار او به کسانی مربوط بود که خانه و کارشان در شهری قرار داشت که ارتش آلمان آن را در اختیار گرفته بود. حکومت فرانسه به رهبری مارشال فیلیپ پتن در ویشی مستقر شد و در وضع و اجرای مقررات ضدیهودی با اشغالگران همکاری کرد.۲، ۵
در ۲۷ سپتامبر ۱۹۴۰ مقام‌های آلمانی فرمان ثبت یهودیان نزد پولیس را صادر کردند. در پاریس، ثبت‌نام در اداره مربوط به حوزه سن انجام می‌شد. اطلاعاتی که در این مرحله وارد دفترهای پولیس شد، بعدتر برای شناسایی و بازداشت ساکنان به کار رفت. کلود مرادی از پدرش شنیده بود که ماموران گشتاپو به خانه خانواده سر می‌زدند و چند بار ابراهیم در آستانه گرفتار شدن قرار گرفته بود. در این وضعیت، تابعیت ایران و سابقه زندگی در پاریس چیزهایی بودند که خانواده‌ها در پرونده‌های خود می‌توانستند به آن‌ها استناد کنند. اینکه مقام‌ها چه اثری برای این مدارک قایل می‌شدند، هنوز محل منازعه بود.۱، ۲، ۳
نامه‌ای با سربرگ قنسولگری ایران
سرداری در ۲۹ اکتوبر ۱۹۴۰ نامه‌ای با سربرگ قنسولگری شاهنشاهی ایران نوشت. استدلالش این بود که افرادی که با عنوان «جوگوت» معرفی می‌شدند، از نظر فرهنگ، زبان و پیوندهای خانوادگی به جمعیت پیرامون خود نزدیک بودند و باید از مقررات ضدیهودی ویشی معاف می‌شدند. در اسناد آن دوره، این عنوان به گروه‌هایی نسبت داده می‌شد که نیاکان‌شان در سده نوزدهم به اسلام گرویده و شماری از مناسک یهودی را در زندگی خصوصی حفظ کرده بودند. بعضی خانواده‌های یهودی آسیای میانه و ایران در فرانسه از همین عنوان در پیگیری پرونده خود استفاده کردند. نامه سرداری از زبان دسته‌بندی‌های نژادی رژیم برای متقاعد کردن مقام‌هایی استفاده می‌کرد که اجرای مقررات در اختیارشان بود.۲، ۳
آساف آچلدی، داکتری از سمرقند، از کسانی بود که در پاریس این پرونده‌ها را دنبال می‌کرد. او در خاطرات خود آغاز استدلال درباره جوگوت‌ها را به خانواده کاچورین نسبت می‌دهد. این خانواده ژولین کرلینگ، وکیل فرانسوی، را برای نمایندگی خود به کار گرفت. آچلدی بعدتر خود به پولیس و مقام‌های فرانسه مراجعه می‌کرد. خاطرات او درباره نجات یهودیان بخارایی، ایرانی و افغانستانی در فرانسه اشغالی در نشریه پژوهشی یاد وشم ثبت شده است. کار وکیل و آچلدی، در کنار نامه قنسول، به خانواده‌ها امکان داد درخواست خود را از بیش از یک مسیر به مقام‌های مسئول برسانند.۲، ۶
در تابستان ۱۹۴۱ شش تن از کسانی که خود را به پولیس معرفی کرده بودند، بازداشت شدند. بیشترشان به اردوگاه درانسی در حومه پاریس انتقال یافتند. به گفته آچلدی، تعدادی از افراد دیگر پس از شنیدن خبر بازداشت‌ها از ماندن در خانه‌های‌شان پرهیز کردند. او در اوایل فبروری ۱۹۴۲ گواهی‌ای را به پولیس پاریس ارائه کرد که بر اساس آن جوگوت‌ها از شمول مقررات ویشی معاف شناخته می‌شدند. با پیگیری او، دو نفر از درانسی آزاد شدند. سرنوشت این دو تن یکی از نتایج مشخصی است که خاطرات آچلدی و گزارش موزیم هولوکاست ثبت کرده‌اند.۲، ۶
از درانسی تا فهرست‌های سال ۱۹۴۳
در همان زمانی که خانواده‌ها در پاریس پیگیر پرونده بودند، جایگاه دیپلوماتیک ایران تغییر کرد. نیروهای بریتانیا و شوروی در آگست ۱۹۴۱ ایران را اشغال کردند و رضاشاه به نفع پسرش محمدرضا کنار رفت. از نوامبر همان سال دیپلومات‌های سویس نمایندگی منافع ایران را در فرانسه و بخش‌هایی از اروپای اشغالی به عهده گرفتند. سفیر ایران از ویشی فراخوانده شد و سرداری در پاریس ماند و به صورت غیررسمی به امور ایرانیان رسیدگی کرد. آچلدی نوشته است که سرداری در ۱۱ فبروری ۱۹۴۲ از او خواست نام یهودیان دارای تابعیت ایران را هم در فهرستی وارد کند که برای مقام‌های ویشی آماده می‌کرد.۲، ۳، ۶
در ۱۶ و ۱۷ جولای ۱۹۴۲ پولیس فرانسه حدود سیزده هزار یهودی را در پاریس بازداشت کرد. خانواده‌های بسیاری را در ورزشگاه سرپوشیده ولودروم دیور نگه داشتند و افراد دیگری به درانسی منتقل شدند. شماری از بازداشت‌شدگان نخست به اردوگاه‌های دیگری در فرانسه فرستاده شدند. در هفته‌های بعد بیشتر آنان به آشویتس انتقال یافتند و شمار اندکی زنده ماندند. سرداری در ماه‌های پس از این بازداشت‌ها بار دیگر به مقام‌های آلمانی نامه نوشت. حالا نتیجه این مکاتبه برای خانواده‌هایی که در شهر مانده بودند، با بازداشت و انتقال اجباری پیوند مستقیم داشت.۲، ۵، ۷
دیوید متادل، مورخ، چند مسیر پیگیری را از روی اسناد بازسازی کرده است. سرداری در ۲۹ سپتامبر ۱۹۴۲ و ۱۷ مارچ ۱۹۴۳ نامه فرستاد و نمایندگی سویس در ۱۱ مارچ ۱۹۴۳ درخواست جداگانه‌ای مطرح کرد. به نامه ۱۷ مارچ سرداری فهرستی با ۳۸ نام پیوست شده بود. ابراهیم مرادی و اعضای خانواده‌اش در آن پرونده دیده می‌شوند. چند هفته بعد، آچلدی فهرستی با ۹۱ نام به اداره امور یهودیان حکومت ویشی ارائه کرد. آن سند، به تاریخ ۴ می ۱۹۴۳، افرادی از ایران، افغانستان و بخارا را در پاریس و اطراف آن در بر می‌گرفت. چهل‌ویک تن در آن فهرست ایرانی معرفی شده بودند.۲، ۳
بررسی پرونده‌ها در اداره‌های آلمانی یک‌دست نبود. برخی مقام‌ها با معافیت گروه موافقت کردند و برخی دیگر متوجه شدند شماری از نام‌ها پیش‌تر در مکاتبات درباره یهودیان ایران آمده بود. متادل در بررسی اسناد آلمانی به دستور بررسی جداگانه درخواست‌های ایرانیانی اشاره می‌کند که خود را جوگوت معرفی می‌کردند. موزیم هولوکاست امریکا از پذیرش اصل معافیت در بهار ۱۹۴۳ از سوی آلمانی‌ها و سپس از سوی مقام‌های ویشی گزارش می‌دهد. کنار هم گذاشتن این اسناد نشان می‌دهد که موافقت اداری با یک گروه، همچنان می‌توانست هر خانواده را در برابر بررسی پرونده خود قرار بدهد.۲، ۳
این اختلاف در اسناد به سطح وزارت خارجه آلمان و اداره امنیت رایش هم رسید. متادل گزارش می‌دهد که یکی از دیپلومات‌های آلمانی، که پیش‌تر در تهران خدمت کرده بود، به دلایل سیاسی از معافیت حمایت می‌کرد. در اداره امنیت، مقام دیگری به تکرار نام‌ها اعتراض کرد. بحث در برلین بر سر همان پرونده‌هایی بود که آچلدی و سرداری در پاریس دنبال می‌کردند.۳
نامی که در اسناد و در خاطره ماند
بیشتر کسانی که موزیم هولوکاست آنان را در جامعه جوگوت‌های فرانسه بررسی کرده است، از اشغال جان سالم بردند. ابراهیم مرادی پس از جنگ به کارش ادامه داد و بعدتر به امریکا رفت. موزیم حضور او را در مراسم بزرگداشت سرداری در لاس‌انجلس در سال ۱۹۹۴ ثبت کرده است. کلود مرادی نیز از مراسم و گفت‌وگوهای سال‌های بعد یاد کرده که در آن‌ها برای نخستین بار جزییات بیشتری از کار پدرش و سرداری شنید. خانواده‌ای که نامش در مکاتبات جنگ آمده بود، دهه‌ها بعد عکس‌ها و سندهای دیگری را هم از آلبوم‌های شخصی بیرون آورد.۱، ۲
در روایت‌های بعدی، رقم‌های بزرگی درباره شمار گذرنامه‌هایی که سرداری صادر کرده مطرح شد. فریدون هویدا، برادرزاده او، در مصاحبه‌ای در ۱۹۹۸ از ۱٬۵۰۰ گذرنامه برای یهودیان غیرایرانی در سال ۱۹۴۲ گفت. پژوهشگران موزیم هولوکاست و متادل سندی برای تایید این رقم به دست نیاورده‌اند. نامه‌ها، فهرست‌ها و پرونده‌های خانوادگی دامنه‌ای مشخص‌تر از اقدام سرداری را نشان می‌دهند. آن‌ها به پژوهشگر اجازه می‌دهند بعضی نام‌ها را در چند سند دنبال کند و میان درخواست کمک، پذیرش آن و سرنوشت اشخاص فرق بگذارد.۲، ۳، ۸
سرداری پس از جنگ به کار دیپلوماتیک برگشت و مدتی در بروکسل خدمت کرد. در ۱۹۷۸، سه سال پیش از مرگش در لندن، به پرسش یاد وشم درباره فعالیتش در پاریس پاسخ داد. او نوشت که نجات ایرانیان، از جمله یهودیان ایرانی، را وظیفه خود می‌دانست. در آلبوم مرادی‌ها، برگه‌ای از همان دوره ماند که نام یک خانواده را به این مکاتبات وصل می‌کند. از کنار هم گذاشتن آن با نامه‌های سرداری و خاطرات آچلدی می‌توان دید که خانواده مرادی و همسایه‌های‌شان در سال‌های اشغال برای حفظ زندگی روزمره‌شان از چه راه‌هایی کمک خواستند و چه کسانی درخواست‌های آنان را پی گرفتند.۱، ۲، ۶
منابع و اعتبار عکس‌ها
- پرونده ابراهیم مرادی، مصاحبه با کلود مرادی و تصویر سند خانوادگی، ایران‌وایر.
- عبدالحسین سرداری، نامه‌ها و اسناد، موزیم یادبود هولوکاست امریکا و نسخه فارسی.
- پژوهش دیوید متادل بر پایه مکاتبات وزارت خارجه و اداره‌های آلمانی.
- گفت‌وگو با فریبرز مختاری درباره ایرانیان ساکن فرانسه، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
- فرانسه زیر اشغال و همکاری حکومت ویشی، دانشنامه هولوکاست.
- نجات یهودیان بخارایی، ایرانی و افغانستانی در فرانسه اشغالی، نوشته آساف آچلدی، فهرست کتابخانه ملی اسراییل.
- بازداشت جمعی ولودروم دیور در جولای ۱۹۴۲، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
- در سایه شیر، کتاب فریبرز مختاری درباره سرداری و ایران در جنگ جهانی دوم و گفت‌وگوی فارسی با نویسنده.
- عکس شاخص، پرتره عبدالحسین سرداری، حدود ۱۹۵۵، عکاس ثبت نشده، منبع پرشیا دایجست، مالکیت عمومی.
