اقبال مسیح، از دار قالین تا مکتبی که به نامش ساخته شد

در دسمبر ۱۹۹۴ میلادی، شاگردان مکتب براد مدوز در شهر کویینسی ایالت ماساچوست، مهمانی از پاکستان داشتند. اقبال مسیح تقریبا هم‌سن آنان بود. به ایالات متحده امریکا آمده بود تا جایزه‌ای برای کارش در برابر بهره‌کشی از کودکان بگیرد. در مکتب از سال‌هایی گفت که روزش کنار دار قالین می‌گذشت. برای شاگردانی که در صنف نشسته بودند، رفتن به مکتب بخشی از زندگی روزمره بود. اقبال به آن‌ها گفت که سال‌ها چنین امکانی نداشت.

در گزارش کارزار شاگردان که دو سال بعد منتشر شد، دیدار آن روز نقطه آغاز داستانی است که تا پنجاب پاکستان ادامه یافت. اقبال چند ماه بعد کشته شد. خبر مرگش به کویینسی رسید و شماری از شاگردان براد مدوز تصمیم گرفتند برای کودکان کارگر مکتب بسازند. رسیدن از یک دیدار در مکتب به باز شدن دروازه مکتبی دیگر، پول، شریک محلی و دو سال پیگیری می‌خواست.

قرضی که با سال‌ها کار تمام نشد

اقبال در منطقه مریدکه در پنجاب پاکستان بزرگ شد. عفو بین‌الملل در گزارشی که پس از مرگ او منتشر کرد، نوشت خانواده‌اش مبلغی از صاحب کارگاه قالین‌بافی گرفته بودند و کار اقبال بخشی از ترتیبی بود که برای بازپرداخت پول گذاشته شده بود. در آن گزارش سن آغاز کار او چهار سال ذکر شده است. درباره سن دقیق او در زمان مرگ اختلاف هست، اما گزارش‌های نزدیک به زمان زندگی‌اش نشان می‌دهند که کار را در کودکی و سال‌ها پیش از ورودش به مکتب شروع کرده بود.

در این نوع کار اجباری، پول از پیش به خانواده یا کارگر داده می‌شد. سپس صاحب کار می‌توانست بگوید تا زمانی که قرض باقی است، کارگر حق رفتن ندارد. برای کودکی که حساب قرض در دست صاحب کارگاه بود، سال‌های کار تضمینی برای آزادی نمی‌داد. عفو بین‌الملل مبلغ نخست قرض مربوط به اقبال را شش‌صد روپیه گزارش کرد و نوشت که رقم مطالبه‌شده با گذشت زمان افزایش یافت. حاصل چند سال کار در حساب صاحب کارگاه به پایان قرض نرسیده بود.

اقبال بعدها برای شاگردان کویینسی از ساعت‌های طولانی کار در برابر دار قالین گفت. در گزارش عفو بین‌الملل نیز از کار بیش از دوازده ساعت در روز و بستن او به دار یاد شده است. این جزئیات از شهادت‌ها و گزارش‌های آن دوره می‌آیند. چیزی که در سرگذشت او روشن است، فاصله‌ای است که میان سال‌های کار و فرصت مکتب رفتن افتاده بود. تا وقتی باید در کارگاه می‌ماند، آموزش هم از دسترسش بیرون بود.

قانونی که باید به کارگاه می‌رسید

در ۱۹۹۲، پاکستان قانونی برای لغو کار اجباری به خاطر قرض تصویب کرد. بر اساس متن قانون که در بایگانی سازمان بین‌المللی کار نگهداری می‌شود، کسانی که به این شکل به کار گماشته شده بودند از تعهد کار آزاد می‌شدند و طلبی که مبنای اجبار بود اعتبارش را از دست می‌داد. به زبان ساده، صاحب کارگاه دیگر نمی‌توانست با نشان دادن آن حساب، کارگر را مکلف به ماندن بداند.

همان سال، اقبال به گردهمایی جبهه رهایی از کار اجباری رفت. گزارش عفو بین‌الملل می‌گوید در آن نشست با حقوق خود آشنا شد و از تجربه‌اش در برابر حاضران حرف زد. اقبال با کمک جبهه از کارگاه بیرون آمد. برای او، فاصله میان تصویب قانون و آزادی شخصی‌اش را کسانی پر کردند که می‌توانستند حق او را توضیح دهند و در برابر صاحب کارگاه از آن دفاع کنند.

بعد از رهایی، اقبال در مکتبی درس خواند که کودکان آزادشده از کار اجباری را می‌پذیرفت. در همان دوره همراه جبهه به سراغ کارگران کودک رفت و درباره چیزی حرف زد که خودش تجربه کرده بود. نویسنده کریستین ساینس مانیتور که در کراچی با او دیدار کرد و پس از مرگش درباره‌اش نوشت، از همراهی اقبال در یافتن کارگاه‌ها یاد کرده است. هر مورد رهایی شرایط خودش را داشت. نقش اقبال این بود که تجربه‌ای را که معمولا پشت در کارگاه می‌ماند، به جمعی از مردم و نهادهای مسئول منتقل کند.

سفر کوتاه، دیدار طولانی در یاد شاگردان

در دسمبر ۱۹۹۴، اقبال جایزه «جوانان در عمل» ریباک را دریافت کرد. او در سفرش به ماساچوست به مکتب براد مدوز هم رفت. پس از بازگشت، وقتی در کراچی با نویسنده کریستین ساینس مانیتور دیدار کرد، درباره نخستین سفر با طیاره، دیدار شاگردان و دوربینی که تازه به دست آورده بود حرف زد. در همان دیدار، امکان رفتن به دانشگاه هم برایش موضوع تازه‌ای بود. کودکی که تا چند سال پیش فرصت رفتن به مکتب نداشت، حالا می‌توانست درباره ادامه تحصیل فکر کند.

در کویینسی، سخن اقبال درباره آموزش در یاد شاگردان ماند. گزارشی که در سال ۱۹۹۷ به نقل از یکی از نمایندگان عفو بین‌الملل منتشر شد، از آرزوی او برای داشتن مکتبی یاد کرد که کودکان منطقه‌اش بتوانند در آن درس بخوانند. بعد از دیدار، اقبال به پاکستان برگشت و شاگردان به برنامه معمول مکتب خود برگشتند. چهار ماه بعد، خبری که از پنجاب آمد، آن دیدار را برایشان به سرآغاز یک کار تبدیل کرد.

مرگی که درباره انگیزه آن اختلاف ماند

اقبال در ۱۶ اپریل ۱۹۹۵ در منطقه مریدکه هدف گلوله قرار گرفت و جان باخت. گزارش‌های همان دوره می‌گویند هنگام دوچرخه‌سواری کشته شد. جبهه رهایی از کار اجباری احتمال داد که مرگش با فعالیت او ارتباط داشته باشد و از تهدیدهای پیشین سخن گفت. در مقابل، گزارشی که روزنامه «داون» از بررسی کمیسیون حقوق بشر پاکستان منتشر کرد، از یافته‌ای خبر داد که وجود توطئه را تأیید نمی‌کرد.

عفو بین‌الملل خواهان تحقیق مستقل شد. این سازمان در گزارش سال ۱۹۹۷ نوشت که یک متهم محلی پس از محاکمه تبرئه شد و یک بررسی قضایی پیشنهاد کرده بود پولیس دوباره پرونده را بررسی کند. به گفته همان سازمان، تا آن زمان از انجام تحقیق دوباره اطلاعی در دست نبود. این اختلاف به این معناست که می‌توان از تهدیدها و گمانه‌های مطرح‌شده گزارش داد، اما انگیزه قتل را نمی‌توان با تکیه بر این اسناد قطعی دانست.

مکتبی که شاگردان برای اقبال پی گرفتند

شاگردان براد مدوز پس از شنیدن خبر مرگ اقبال، برای ساختن مکتب پول جمع کردند. کار را از مکتب خود شروع کردند و از شاگردان و گروه‌های دیگر خواستند به آن بپیوندند. کمک‌ها از بیرون امریکا هم رسید. وقتی طرح جدی شد، مرحله دیگری پیش آمد: کسی باید در پاکستان محل مناسب پیدا می‌کرد، مکتب را می‌ساخت و برای کار روزمره آن برنامه می‌ریخت.

شاگردان از کسانی که می‌خواستند سهم بگیرند، خواستند در کنار کمک مالی درباره کار اجباری کودکان هم بخوانند. یکی از رقم‌های پیشنهادی برای کمک دوازده دالر بود. در گزارش خود کارزار، این رقم با معادل دالری مبلغی پیوند داشت که عفو بین‌الملل در شرح آغاز کار اقبال آورده بود. مبلغی که روزی در زندگی یک کودک مبنای سال‌ها کار اجباری شده بود، در کارزار به راهی برای توضیح همان نظام قرض تبدیل شد.

پیگیری طرح در نیمه دهه ۱۹۹۰ با ایمیل، فکس و نامه کاغذی انجام می‌شد. گزارش شاگردان می‌گوید که گاهی پیش یا پس از درس و در روزهای رخصتی هم برای بررسی پیشنهادها جمع می‌شدند. تا آن مرحله، نامه‌ها و کمک‌های مالی نشان می‌دادند که مردم آماده همکاری‌اند. شاگردان باید روشن می‌کردند چه نهادی می‌تواند این همکاری را در پنجاب به یک مکتب تبدیل کند.

گزارش سال ۱۹۹۶ کارزار می‌گوید شاگردان برای سازمان‌ها درخواست فرستادند و دوازده طرح دریافت کردند. آن‌ها طرح‌ها را بررسی کردند و «سودهار»، نهادی در لاهور، برای همکاری انتخاب شد. مکتب در قصور پنجاب به راه افتاد. در اپریل ۱۹۹۷، روزنامه «رویال گزت» به نقل از نماینده عفو بین‌الملل گزارش داد که ۲۷۸ کودک چهار تا دوازده‌ساله در آن شامل شده‌اند. این گزارش، نتیجه‌ای را ثبت کرد که در روز نخست کارزار هنوز فقط یک طرح بود.

نام اقبال بعدها بر تندیسی در اسپانیا و بر جایزه وزارت کار ایالات متحده برای مبارزه با بهره‌کشی از کودکان گذاشته شد. مکتب قصور از راه دیگری یاد او را نگه داشت. کودکانی که در آن شامل شدند، می‌توانستند کاری را آغاز کنند که خود اقبال پس از بیرون آمدن از کارگاه آغاز کرده بود: سر وقت به صنف برسند و درس بخوانند. فاصله کویینسی تا قصور زیاد بود. حرف‌های یک شاگرد مهمان کافی بود تا شاگردان دیگر تصمیم بگیرند بخشی از آن راه را خودشان طی کنند.

منابع و اعتبار عکس‌ها

• عفو بین‌الملل، درخواست تحقیق مستقل درباره قتل اقبال، اپریل ۱۹۹۵ و گزارش پیگیری سال ۱۹۹۷.
• کریستین ساینس مانیتور، روایت دیدار با اقبال در کراچی و آرشیو داون، گزارش بررسی کمیسیون حقوق بشر پاکستان، می ۱۹۹۵.
• قانون لغو کار اجباری ناشی از قرض، پاکستان، ۱۹۹۲، بایگانی سازمان بین‌المللی کار.
• گزارش کارزار شاگردان، آرشیو حقوق بشر دانشگاه مینه‌سوتا، ۱۹۹۶ و گزارش افتتاح مکتب قصور، رویال گزت، ۱۹۹۷.
• وزارت کار ایالات متحده، پیشینه جایزه اقبال مسیح.
• عکس شاخص: اقبال مسیح در کنار احسان‌الله خان، سپتمبر ۱۹۹۲ به روایت شرح عکس، Aneladgames، CC BY-SA 4.0.