شاورش کاراپتیان، شناگری که بیست مسافر را از بس غرق‌شده بیرون آورد

وقتی بس برقی در آب فرو رفت، شاورش کاراپتیان کنار دریاچه ایروان تمرین می‌کرد. صدای حادثه را شنید و خود را به آب رساند. مسافران درون وسیله‌ای گیر مانده بودند که حالا زیر سطح دریاچه قرار داشت. او برای رسیدن به آنان باید پایین می‌رفت، راهی به داخل باز می‌کرد و با یک نفر دوباره بالا می‌آمد. بعد، همین مسیر را تکرار می‌کرد.^۱

شانزدهم سپتامبر ۱۹۷۶ بود. کاراپتیان بیست‌وسه سال داشت و در شنای زیر آب مسابقه می‌داد. کنار او، برادرش کامو حضور داشت که خودش شناگر بود. آنچه آغاز شد، عملیات نجاتی بود که بیست نفر از مسافران، زنده از آن بیرون آمدند. نام کاراپتیان بعدها بیش از مدال‌هایش با همین رویداد شناخته شد.^۱

پیش از آن روز، زندگی‌اش در آب می‌گذشت

کاراپتیان در سال ۱۹۵۳ در وانادزور ارمنستان به دنیا آمد. بخش بزرگی از جوانی‌اش در تمرین و مسابقه گذشت. ورزش او، شنایی بود که در آن حرکت زیر آب و استفاده از فین جایگاه اصلی داشت. او در این رشته به قهرمانی‌های بین‌المللی و رکوردهای جهانی رسید. بدنی که در روز حادثه بارها به عمق دریاچه رفت، حاصل سال‌ها تمرین بود.^۱

اما راهش در ورزش همیشه هموار نبود. در گفت‌وگویی با میدیامکس توضیح داد که در نوجوانی از تیم شنای معمول کنار گذاشته شده بود. آشنایی با لیپارت الماساکیان، مربی ورزش‌های زیر آب، راه تازه‌ای پیش پایش گذاشت. تمرین با او آغاز شد و کاراپتیان توانست در رشته تازه مدال بگیرد. مربی و شاگرد، سال‌ها پیش از حادثه دریاچه با هم کار کرده بودند.^۲

این پیشینه در روز نجات اهمیت داشت. کاراپتیان شناگری بود که با ماندن زیر آب و محدودیت نفس آشنا بود. کامو نیز توانایی شنا و کمک‌کردن در آب را داشت. وقتی هر دو به سوی بس رفتند، مهارت‌هایی همراه‌شان بود که در تمرین‌های ورزشی آموخته بودند. در چند دقیقه بعد، تقسیم کار میان آن‌ها و دیگر کمک‌کنندگان، راه بیرون‌آوردن مسافران شد.^۳

شیشه‌ای که باید شکسته می‌شد

گزارش خبرگزاری آرمن‌پرس، محل بس را حدود بیست‌وپنج متر دور از کناره و در عمق ده متری توصیف می‌کند. آب گل‌آلود بود. حرکت بس، گل‌ولای کف دریاچه را بلند کرده بود و دید را کاهش می‌داد. شناگر باید در همین وضعیت خود را به بدنه می‌رساند. شیشه عقب، راهی بود که برای ورود انتخاب کرد.^۱

در روایت کاراپتیان که موزه ارمنی مسکو نقل کرده، او با دست به بخشی از بدنه تکیه کرد و با پا به شیشه زد. شیشه شکست و راه باز شد، اما تکه‌های آن بدنش را بریدند. آسیب‌دیدگی از همان آغاز عملیات همراه او بود. با این حال، پایین‌رفتن و بالاآمدن ادامه یافت. کار بعدی، پیداکردن مسافران در آبی بود که به‌سختی می‌شد در آن چیزی دید.^۳

او یک مسافر را می‌گرفت و به سمت بالا می‌برد. کامو نزدیک سطح آب کمک می‌کرد تا فرد بیرون‌آورده‌شده به دست دیگران برسد. سپس شاورش دوباره پایین می‌رفت. این رفت‌وبرگشت، فرصت کوتاه میان رسیدن به بس و رساندن آدم‌ها به کسانی بود که می‌توانستند آنان را به کناره انتقال دهند.^۳

نجات، کار چند نفر بود

در بخش دیگری از روایت، مربی در قایق از مسافرانی مراقبت می‌کرد که به او سپرده می‌شدند. پیشینه کار او در نجات، در بازگویی کاراپتیان آمده است. رسیدن مسافر به سطح آب، یک مرحله از کار بود. کسانی باید او را تحویل می‌گرفتند، به کناره می‌رساندند و برای زنده‌ماندنش اقدام می‌کردند. آمبولانس‌ها نیز به محل رسیدند و انتقال آسیب‌دیدگان آغاز شد.^۳

کاراپتیان در گفت‌وگوی میدیامکس از کمک قایقرانان هم یاد کرده است. آنان کسانی را که از بس بیرون آورده می‌شدند، به ساحل می‌بردند. در این زنجیره، شاورش در عمق آب کار می‌کرد و دیگران راه ادامه نجات را فراهم می‌ساختند. تصویر دو برادر در آب، بدون کسانی که در قایق و کناره ایستاده بودند، روایت کاملی از آن روز به دست نمی‌دهد.^۲

در نقل‌های مختلف، شمار دفعات شیرجه و شمار کسانی که او بالا آورد یکسان نیست. بنیاد بشردوستانه اورورا از بیش از سی نفر بیرون‌آورده‌شده و بیست بازمانده سخن می‌گوید. آرشیف جایزه بازی جوانمردانه، عدد بالاتری برای بیرون‌آوردن مسافران ثبت کرده است. در هر دو، میان بیرون‌کشیدن یک نفر از آب و زنده‌ماندن او تفاوت وجود دارد.^۴۵

عدد بیست، در گزارش‌های مختلف درباره کسانی تکرار می‌شود که زنده ماندند. بعضی از مسافران هنگام رسیدن شناگر جان داده بودند یا پس از انتقال زنده نماندند. برای همین، نمی‌توان هر بار بالا آمدن او را برابر با یک نجات موفق دانست. فاجعه دریاچه با وجود این تلاش‌ها قربانی داشت و داستان بازماندگان، در کنار داستان کسانی قرار می‌گیرد که برنگشتند.^۴

بالشی که سال‌ها در خاطرش ماند

در یکی از رفت‌وبرگشت‌ها، کاراپتیان چیزی را گرفت و به بالا آورد که آدم نبود، بخش نرم یک چوکی بس بود. این جزئیات در بازگویی خود او آمده است. در آب تیره و هنگام خستگی، آن را با بدن یک مسافر اشتباه گرفته بود. سال‌ها بعد، هنوز درباره این اشتباه صحبت می‌کرد و از زمانی می‌گفت که می‌توانست برای رسیدن به یک نفر دیگر صرف شود.^۵

این خاطره، وجه دیگری از تجربه او را نشان می‌دهد. گزارش‌های تقدیر، معمولاً از شمار نجات‌یافتگان آغاز می‌کنند. در حرف‌های خود شناگر، کسی هم حضور دارد که شاید می‌شد به او رسید. نمی‌توان دانست آن یک رفت‌وبرگشت چه نتیجه دیگری می‌توانست داشته باشد. آنچه ثبت شده، ادامه یافتن این خاطره در روایت کاراپتیان است.^۵

سرانجام نیروهای امداد از او خواستند دیگر پایین نرود. خستگی و خطر برای خود او نیز بالا رفته بود. عملیات بیرون‌کشیدن بس با تجهیزات ادامه پیدا کرد. مردی که برای تمرین به کنار دریاچه رفته بود، حالا زخمی و فرسوده از آب بیرون می‌آمد. پایان شیرجه‌ها، آغاز درمانی طولانی شد.^۵

بازگشت دشوار به مسابقه

آب سرد و آلوده، بریدگی‌ها و فشار عملیات، کاراپتیان را بیمار کرد. منابع بشردوستانه از التهاب ریه و عفونت شدید پس از حادثه یاد می‌کنند. او هفته‌ها در شفاخانه ماند. در روایت زندگی‌اش، این دوره بخش مهمی از فاصله میان نجات مسافران و بازگشت به ورزش است. توانایی بدنی‌اش آسیب دیده بود و درمان، زمان می‌خواست.^۴

برخی نوشته‌ها، پایان کار ورزشی او را مستقیم به روز حادثه وصل کرده‌اند. اما گزارش اینترفکس، بازگشت او به مسابقه در سال ۱۹۷۷ را ثبت می‌کند. بر پایه این گزارش، او پس از بیماری توانست دوباره مدال بگیرد و رکورد جهانی شنای چهارصد متر زیر آب را ثبت کند. بنابراین، میان نجات در دریاچه و کناره‌گیری نهایی، یک بازگشت ورزشی وجود داشت.^۶

این بازگشت، آسیب‌های حادثه را از بین نبرد. اینترفکس ادامه رقابت در سطح بین‌المللی را به دلیل پیامدهای بیماری ناممکن توصیف می‌کند. کاراپتیان سرانجام از ورزش قهرمانی کنار رفت و بعدها در اداره یک مکتب ورزشی جوانان کار کرد. مسیر زندگی‌اش از مسابقه به کار و مسئولیت‌های دیگری رسید، در حالی که پیامدهای آن روز با او مانده بود.^۶

نامی که دیر به همه رسید

شهرت گسترده کاراپتیان با تأخیر آمد. آرشیف جایزه بازی جوانمردانه، گزارش روزنامه کومسومولسکایا پراودا در سال ۱۹۸۲ را از نقطه‌های مهم شناخته‌شدن او می‌داند. شش سال از حادثه گذشته بود. در سال بعد، نام او در میان دریافت‌کنندگان جایزه بین‌المللی بازی جوانمردانه برای یک اقدام انسانی ثبت شد.^۵

در گفت‌وگوی ارمنی آرمن‌پرس، کاراپتیان از ارتباط با نجات‌یافتگانی صحبت کرده که بعدها در کشورهای مختلف زندگی می‌کردند. به گفته او، آنان تماس می‌گرفتند و نامه می‌نوشتند. آنچه در کنار دریاچه برای چند دقیقه میان غریبه‌ها رخ داده بود، در سال‌های بعد به آشنایی ادامه‌دار تبدیل شد. با این حال، یادآوری روز حادثه برایشان آسان نبود.^۷

در سال ۱۹۸۵، حادثه دیگری او را به عملیات امداد رساند. این بار آتش‌سوزی در مجموعه ورزشی و کنسرت ایروان بود. اینترفکس، مشارکت او در کمک‌رسانی در آن آتش‌سوزی را ثبت کرده است. نجات دریاچه تنها باری نبود که نامش در یک گزارش امدادی آمد.^۶

دهه‌ها بعد، هنگام دیدار رسمی او با نخست‌وزیر ارمنستان در سال ۲۰۱۸، خبرگزاری دولتی دوباره پیش از شرح گفت‌وگو، از بیست مسافر نجات‌یافته یاد کرد. او آن زمان در روسیه زندگی می‌کرد و درباره ارتباط با ارمنستان و مشارکت در امور کشورش صحبت می‌کرد. روز دریاچه، به بخشی ثابت از معرفی عمومی او تبدیل شده بود.^۸

در بازگویی آن روز، شاورش هنوز در رفت‌وآمد میان بس و سطح آب دیده می‌شود. کامو منتظر می‌ماند، قایقرانان مسافران را می‌برند و امدادگران آنان را تحویل می‌گیرند. پشت عدد بیست، همین کارهای پی‌درپی قرار داشت. کسانی که زنده ماندند، از مسیری بیرون آمدند که با شکستن یک شیشه باز شده بود.^۳۴

تصویر شاخص، نمایی از کاراپتیان در یک برنامه تصویری منتشرشده در سال ۱۳۹۴ است. صاحب اثر «Канал Люди»، ویدیوی اصلی، پرونده عکس، مجوز بازنشر. نام پرونده به سال دیگری اشاره دارد، تاریخ توضیحات منبع مبنا قرار گرفته است.