چگونه بادگیر باغ دولتآباد یزد راه هوا را تا نزدیکی حوض رساند؟
بخشهای این نوشته

در تالار باغ دولتآباد، بخشی از راه هوا از جایی بالاتر از سقف آغاز میشود. بادگیر از دور به صورت سازهای بلند و چندضلعی دیده میشود. دریچهها نزدیک بالای آن قرار دارند و در داخل راههایی به سطح پایین میرسند. برای دیدن ارتباط این راهها با فضای نشستن باید از باغ به داخل بنا رفت. در نزدیکی سطح پایین، جای آب بخشی از محیطی است که هوا در آن جریان پیدا میکند.
باغ دولتآباد در سده هجدهم به محمدتقی خان یزد مربوط بود. راه آب به بخشهایی از مجموعه از طریق کاریز میرسید و در داخل باغ به جویها و حوضها راه پیدا میکرد. آب هم برای نگهداری باغ کاربرد داشت و هم در شکل فضای داخل نقشی پیدا کرد. بادگیر در کنار سامانه آب پاسخی به نیازهای همان محیط بود. سازندگان باید امکان ورود هوا، حرکت آن در کانال و رسیدن آن به پایین را با شکل بنا هماهنگ میکردند.
دریچههایی که یک جهت ندارند
بدنه بالایی بادگیر هشتضلعی است. قرار داشتن دریچهها در چند جهت امکان میدهد هوا از سمتهای مختلف با بنا برخورد کند. درون سازه، جدارهها مسیرها را از هم جدا میکنند و هوا به بخش پایین میرسد. هنگام عبور در نزدیکی آب، شرایط محل میتواند بر احساس گرما اثر بگذارد. اندازه این اثر به وضع هوا، جریان و میزان رطوبت بستگی دارد. شکل بنا برای به کار گرفتن همین رابطه طراحی شده است.

از بالا به پایین، کار هر بخش متفاوت است. ارتفاع برای گرفتن جریان هوا اهمیت دارد. کانال درون برج مسیر را ادامه میدهد. حوض و سطح سنگی پایین در محیطی قرار دارند که مردم در آن مینشستند یا از راه آن میگذشتند. در پرونده ثبت باغهای ایرانی، بادگیر و کاریز در کنار جویها، تالارها و باغچهها بررسی شدهاند و هر کدام بخشی از شیوه کار مجموعه را توضیح میدهند.
کسی که از کنار حوض بالا را مینگرد، میتواند راهی را که هوا باید بپیماید در نظر بگیرد. بادگیر به چشم او فقط یک برج بلند نمیماند. سازه به داخل بنا راه دارد و نتیجه کارش در جایی دیده میشود که مردم از فضا استفاده میکردند. میان بلندی بادگیر و سطح پایین حوض همان پیوندی برقرار است که باغ را از روی نقشه به محیط زندگی میرساند.
منابع
- پرونده یونسکو و شرح باغ دولتآباد، کاریز و بادگیر
- مرکز پژوهش میراث معماری اسلامی و شکل بادگیر دولتآباد
عکس شاخص. بادگیر باغ دولتآباد یزد از بیرون محوطه. Andrehmarouti، CC BY-SA 4.0.


