چگونه گنبد سلطانیه دو پوسته را در یک ساختمان جا داد؟
بخشهای این نوشته

از دورِ دشت سلطانیه، نخست رنگ و خط بیرونی گنبد دیده میشود. کسی که وارد آرامگاه اولجایتو میشود، از پایین به شکلی دیگر نگاه میکند. سطحی که در داخل میبیند و سطحی که از دشت دیده میشود دو بخش از یک سازهاند. برای ساختن این بنا، معماران باید میان شکل فضای درونی و خطی که سقف در آسمان میساخت رابطه برقرار میکردند. به همین دلیل، شناخت گنبد به دیدن هر دو سو نیاز دارد.
در آغاز سده چهاردهم میلادی، سلطانیه یکی از مرکزهای فرمانروایی ایلخانان شد. آرامگاه اولجایتو در جریان گسترش شهر ساخته شد. بنای اصلی به شکل هشتضلعی است و گنبد بالای آن قرار دارد. بخشهایی از نمای بیرونی با کاشی فیروزهای پوشیده شدهاند. برای انتقال وزن سقف، گذر از دیوارهای چندضلعی به پایه گنبد باید در ساختار محاسبه میشد. از داخل، این گذر در ترتیب دیوارها و قوسها دیده میشود.
تفاوت میان سقف درون و نمای بیرون
در گنبد دوپوسته، سطح داخلی شکل اتاق را کامل میکند و پوسته بیرونی خط نمای ساختمان را میسازد. فاصله و ارتباط این دو بخش برای کار سازه اهمیت دارند. استفاده از دو پوسته به معماران امکان میدهد ظاهر بیرون و شکل سطح بالای اتاق را جداگانه تنظیم کنند. در سلطانیه، پیمودن مسیر بازدید از سطح پایین به قسمتهای بالاتر کمک میکند نسبت حجم اتاق با جای گنبد در بالای دیوار بهتر دیده شود.

آرایش بنا نیز در چند بخش و زمان شکل گرفته است. پژوهشگران لایههای تزیین و نوشته را برای شناخت ترتیب تغییرها بررسی کردهاند. کاشی بیرون بخشی از تصویر دوردست را میسازد و تزیین درونی به کسی مربوط است که در اتاق ایستاده و به بالای سر نگاه میکند. یونسکو در ۲۰۰۵ سلطانیه را ثبت کرد و ساختار دوپوسته را از ویژگیهای مهم بنا دانست.
در شهر، بیشتر بناهای دوره رشد سلطانیه به همان اندازه باقی نماندهاند. آرامگاه هنوز از فاصله دور شناخته میشود. برای دیدن بخشی از کار ساختمان باید از دشت به درون بنا رفت و سپس از پایین به بالا نگاه کرد. همین جابهجایی نشان میدهد که معماران یک سطح برای دید داخل و سطح دیگری برای شکل گنبد در بیرون ساختند و هر دو را در یک حجم به هم رساندند.
منابع
عکس شاخص. نمای بیرونی گنبد سلطانیه و آرامگاه اولجایتو در زنجان. Andrehmarouti، CC BY-SA 4.0.


