چرا ظرفهای چینی شاه عباس به آرامگاه شیخ صفی در اردبیل رسیدند؟
بخشهای این نوشته

در ۱۶۱۱، مجموعه بزرگی از ظرفهای چینی از دارایی شاه عباس صفوی به مجموعه شیخ صفی در اردبیل واگذار شد. ظرفها از دورههای مختلف تولید چین آمده بودند. برخی سفید و آبی بودند و گروهی دیگر لعاب سبز داشتند. برای دنبال کردن تاریخ آنها باید میان زمان ساخت ظرف، رسیدنش به دربار و انتقال بعدی به اردبیل فرق گذاشت. هر مرحله به جایی مربوط بود که صاحبان و کاربرد ظرف در آن تغییر میکردند.
آرامگاه شیخ صفی با خاندان صفوی پیوند داشت. شاه عباس با وقف مجموعه، ظرفهایی را که پیشتر در اختیار دربار بود به محل خانوادگی منتقل کرد. تعداد زیاد اشیا به این معنا بود که جای نگهداری و ثبت آنها اهمیت پیدا میکرد. چینیهای لعابدار اگر در چند جا پراکنده میشدند کمتر امکان داشت به صورت مجموعه بررسی شوند. در اردبیل، جای گردآمدن آنها بخشی از روایت شد.
تالاری که اندازه ظرفها را در نظر میگرفت
در مجموعه آرامگاه، بخشی با نام چینیخانه شناخته میشود. در سطح دیوارها فرورفتگیهایی دیده میشوند که شکلشان با قرار دادن ظرف و اشیای دیگر ارتباط دارد. بیننده میتواند از روی اختلاف اندازه فرورفتگیها، تنوع ظرفها و شیوه نمایش را تصور کند. ارتفاع و شکل هر جایگاه بر آنچه از ظرف دیده میشد اثر داشت. نگهداری مجموعه در یک تالار به کارکنان امکان میداد از یک ظرف به ظرف دیگر بروند و جای داشتن هر قطعه را دنبال کنند.

بخشی از ظرفها به دورههای یوان و مینگ مربوط بودند. آنها راهی دور از کارگاههای چین تا ایران پیموده بودند. نوشته یا نشان روی شماری از قطعهها به شناخت مسیرشان کمک میکند. بعدها بخش مهمی از مجموعه به موزیم ملی ایران در تهران منتقل شد. میتوان از روی خود ظرف، جایگاه چینیخانه و گزارش انتقال، چند بخش از زندگی همان شیء را دنبال کرد.
تاریخ این مجموعه با ساخت یک پیاله یا سبو آغاز میشود و به کار کسانی میرسد که آن را به ایران آوردند و در دربار نگه داشتند. وقف سال ۱۶۱۱ جای ظرفها را دوباره تغییر داد. آنها را به اردبیل برد و در کنار بناهایی جا داد که به تاریخ خاندان صفوی مربوط بودند. اکنون یک ظرف میتواند هم درباره کورهای در چین و هم درباره تصمیمی در ایران صفوی گواهی بدهد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و اهدای مجموعه چینی شاه عباس در ۱۶۱۱
- دانشنامه ایرانیکا و ظرفهای یوان و مینگ و انتقال به موزیم ملی
- دانشنامه ایرانیکا و مجموعه چینی اردبیل
عکس شاخص. ظرف چینی در تالار چینیخانه بقعه شیخ صفی اردبیلی. Adam Jones from Kelowna, BC, Canada، CC BY-SA 2.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


