چگونه چهارسوی بازار وکیل چهار راه خرید و کار را زیر یک گنبد جمع کرد؟
بخشهای این نوشته

در بازار وکیل شیراز، دو راه را میتوان دنبال کرد که در محلی سرپوشیده به هم میرسند. اگر فرد از یکی از راستهها وارد شود، سقفهای تکرارشونده را پشت سر میگذارد و ناگهان به فضایی بلندتر میرسد. آن محل چهارسو نام دارد. از گشایش چهار مسیر در اطرافش میتوان فهمید که در طراحی بازار، بخشی برای عبور مستقیم و جای دیگری برای انتخاب راه بعدی وجود داشت.
بازار در روزگار کریم خان زند در شیراز شکل گرفت. در ساخت آن، سنگ در بخشهای پایین و آجر در دیوار و سقف به کار رفت. چوب برای درها و قسمتهایی از دکانها کاربرد داشت. راستههای شمال و جنوب درازتر بودند و راستههای شرق و غرب از نقطه میانی آنها میگذشتند. کسی که جنس خاصی میخواست، میتوانست پس از رسیدن به چهارسو به سوی گروه دکانهایی برود که در همان نوع کار شناخته میشدند.
در مرکز راههای جدا
فضای چهارسو هشتضلعی است و گنبد بلند بالای آن قرار دارد. در گذشته در این قسمت حوضی هم وجود داشت که دیگر اثری از آن باقی نمانده است. پیرامون محل اتصال، راستههایی به کارهایی مانند بزازی، کلاهدوزی یا فروش نخ و نوار پیوند داشتند. توزیع دکانها در کنار راه سبب میشد مردم حرکت میان خرید، کارگاه و جای نگهداری کالا را به ترتیب معینی تجربه کنند.

در بخشهایی از بازار، کاروانسراها و محلهای نگهداری کالا در کنار دکانها ساخته شدند. برای فروشنده، حضور در برابر مشتری تنها یکی از مرحلههای کار بود. جنس باید از راه بازار میرسید، در صورت نیاز در انبار میماند و برای فروش در حجره قرار میگرفت. در دوره پهلوی، کشیدن خیابان زند بخشی از بنا را از میان برد و پیوستگی ساختمان اصلی را تغییر داد. بازار امروزی بخشی از شکل پیشین را با آثار همین تغییر حفظ کرده است.
کسی که در محل چهارسو سرش را بالا میگیرد، نخست حجم گنبد را میبیند. اگر به اطراف نگاه کند، چهار راه را به سوی بخشهایی متفاوت پیدا میکند. طراحان با جمع کردن راهها در یک نقطه امکان داده بودند که افراد بدون بیرون رفتن از فضای پوشیده جهت عوض کنند. تاریخ کار بازار از همین جابهجایی میان راهها و حجرهها فهمیده میشود.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و نقشه راستهها و چهارسوی بازار وکیل
- دانشنامه ایرانیکا و ساختوساز شیراز در دوره کریم خان
عکس شاخص. راسته سرپوشیده بازار وکیل شیراز. Ali Naderi، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


