چگونه نور از سقف به اتاقهای حمام گنجعلی خان کرمان رسید؟
بخشهای این نوشته

در حمام گنجعلی خان، مسیر از بازار به اتاقی پوشیده میرسد. کسی که بیرون در بازار راه میرود میتواند روشنایی راه را از دهانهها ببیند. پس از ورود به حمام، روشنایی باید با حفظ جدایی اتاقها فراهم میشد. بخشهایی از سقف برای ورود نور به کار میرفتند. کسی که پایین ایستاده بود، نور را در بخشهای معینی از فضای سقف و کف میدید. محل ساختمان و شکل اتاقها در نحوه رسیدن همین روشنایی اهمیت داشتند.
حمام بخشی از مجموعه گنجعلی خان در کرمان است که در روزگار صفوی ساخته شد. ایرانیکا پایان کار حمام را ۱۰۲۰ قمری، برابر ۱۶۱۱ میلادی، ثبت میکند. بنا در کنار میدان و راه بازار جا داشت. کسی که از راه بیرون وارد میشد باید ابتدا به محل تعویض لباس میرسید و سپس مسیر خود را به بخشهای دیگر ادامه میداد. از روی ترتیب اتاقها میتوان فهمید که ورود، ماندن و شستوشو در یک فضای واحد انجام نمیشدند.
روشنایی از لایه نازک سنگ
در شرح تاریخی آمده است که بخشهایی از سقف با مرمر ظریفی پوشیده شده بود که اجازه عبور نور را میداد. بعدها در آن جایگاهها شیشه به کار رفت. تماشاگر امروزی ممکن است از روی همان روشنایی به ساختار قدیمی فکر کند. مواد به کار رفته در محل ورود نور در همه دورهها یکسان نماندهاند. برای شناخت تغییر باید به جای دهانه، شکل پوشش و شرح باقیمانده از نحوه کار اولیه توجه کرد.

حمام تا روزگار معاصر کاربرد عمومی داشت و سپس به موزیم مردمشناسی تبدیل شد. برای بازدیدکننده، از رفتن به بخشهای متفاوت بنا تجربه تازهای فراهم شده است. وسایل شستوشو و اشیایی که در زندگی روزمره حمام به کار میرفتند در بخشهایی به نمایش درآمدهاند. جای آن وسایل به فهم کاربرد اتاقها کمک میکند و خود بنا مسیر رسیدن از ورودی تا بخشهای درونی را نگه داشته است.
در بازار، پنجره و دهانه بر دیده شدن دکان اثر میگذاشتند. در حمام، روشنایی باید در فضایی وارد میشد که از رفتوآمد بیرون جدا بود. برای همین، نگاه کردن به سقف یکی از راههای فهمیدن کار بناست. همان بخشهایی که امروز به صورت دریچه دیده میشوند نشان میدهند سازندگان چگونه نور را به فضایی رسانده بودند که میان بازار و اتاقهای پوشیده قرار داشت.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ حمام گنجعلی خان و پوشش مرمری سقف
- آرکنت و تقسیم فضای حمام و تبدیل آن به موزیم
عکس شاخص. فضای درونی حمام گنجعلی خان در کرمان. Bernard Gagnon، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


