چرا راه مسجد شیخ لطفالله پس از ورود از میدان نقش جهان میچرخد؟

بخشهای این نوشته
کسی که از میدان نقش جهان وارد سردر مسجد شیخ لطفالله میشود، در همان امتداد مستقیم به تالار زیر گنبد نمیرسد. پشت سردر، گذرگاهی با جهت متفاوت قرار دارد. دیوارهای کاشیشده مسیر را همراهی میکنند و هنگام رفتن، جای میدان نسبت به مسیر عوض میشود. در پایان، ورود به نمازخانه از جهتی صورت میگیرد که با جای ایستادن در بخش بیرونی فرق دارد. این تغییر بخشی از راهحل معمار برای قرار دادن مسجد کنار میدان بود.
مسجد در روزگار شاه عباس اول در اصفهان ساخته شد. سردر آن در سمت شرقی میدان جای گرفت و باید با امتداد بناهای کنار میدان هماهنگ میبود. محور نمازخانه به جهت قبله وابسته بود. اگر کسی از روی نقشه به هر دو محور نگاه کند، میبیند که یک خط مشترک ندارند. معمار باید میان این جهتها در فضایی محدود راهی برای عبور مردم ایجاد میکرد. حرکت از سردر تا تالار باید بدون نیاز به بیرون رفتن از ساختمان ممکن میشد.
راهرو میان دو جهت
گذرگاه ورودی دور بخشی از فضای گنبددار میگردد. در طی این راه، کسی که وارد شده ابتدا دید مستقیمی به همه تالار ندارد. دیوار و کاشی بخشی از محیط نزدیک را میسازند. با رسیدن به نقطه ورود، فضای بازتر نمازخانه و گنبد دیده میشوند. بنابر این، چرخش راه هم یک مسئله جغرافیایی را حل میکند و هم ترتیب دیدن ساختمان را تغییر میدهد.

از بیرون، گنبد و سردر در کنار یکدیگر در منظره میدان دیده میشوند. طرح بنا نشان میدهد که جای تالار در پشت نما به خط میدان وابسته نمانده است. در برخی بخشها، دیوار بیرونی با میدان همسوست و در بخشهای دیگر، شکل اتاق زیر گنبد ترتیب را تعیین میکند. برای فهمیدن بنا باید هم از دور به جهت میدان نگاه کرد و هم مسیر ورود را با قدم طی کرد.
در آغاز، کسی از کنار میدان وارد یک سردر روبهروی خود میشود. چند گام بعد، راه او به صورتی پیش میرود که جهت پیشین دیگر کافی نیست. در پایان، به تالاری میرسد که برای نماز در امتداد قبله قرار داده شده است. معماری مسجد همین گذر میان دو جهت را در حرکت کوتاهی جا داده که بازدیدکننده امروز هم میتواند آن را دنبال کند.
منابع
عکس شاخص. درگاه کاشیکاریشده مسجد شیخ لطفالله اصفهان. seier+seier، CC BY 2.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


