کورههایی که راز ساخت دیوار بزرگ گرگان را روشن کردند
بخشهای این نوشته

بر دیوار بزرگ گرگان در شمال ایران، بخشهایی از آجر سرخ به چشم میآید. بسیاری از قسمتهای دیوار با گذشت زمان از سطح زمین پیدا نیستند. باستانشناسان برای دنبال کردن مسیر به تصویرهای هوایی، نقشه و بررسی زمین رجوع کردند. در چند بخش، رد کورههایی را شناسایی کردند که نزدیک خط دیوار قرار داشتند. این کورهها سرنخ مستقیمی برای فهمیدن سرگذشت آجرها بودند، چون فاصله میان جای پخت و جای مصرف بخشی از کار ساختمانی را نشان میدهد.
دیوار از دشت گرگان میگذشت و در بررسیهای میدانی و هوایی، طول آن حدود ۱۹۵ کیلومتر برآورد شده است. قدمت آن زمانی محل اختلاف بود. پژوهش مشترک باستانشناسان ایران و بریتانیا با بررسی لایهها و آزمایش نمونههای تاریخپذیر، ساخت بخش عمده آن را به دوره ساسانی نسبت داد. فهرست کورهها هم نشان داد که تولید آجر در طول مسیر پخش شده بود. پژوهشگران شباهتهایی میان ساختار کورهها یافتند که از تکرار شیوه کار در چند محل خبر میداد.
آجرها در نزدیکی محل ساخت پخته میشدند
پژوهش منتشرشده در مجله «ایران» گزارش داد که شمار کورههایی که گروه شناسایی کرد از انتظار اولیه بیشتر بود. این کورهها برای پخت آجر ساخته شده بودند. وقتی محصول در نزدیکی قطعه دیوار پخته میشد، حمل آن به فاصلههای کوتاهتری نیاز داشت. با این حال، هر محل تولید باید خاک مناسب و امکان رساندن آب و سوخت میداشت. ساخت دیوار به همین دلیل مسئلهای فراتر از چیدن آجرها در یک خط بود.

گروه کاوش مسیرهایی را بررسی کرد که آب را به بخشی از محدوده ساخت میرساندند. وجود کانال در کنار بقایای کورهها یکی از زمینههای بررسی سازمان کار بود. دیوار در بناهای تاریخی به عنوان سازه دفاعی شناخته میشود، اما این بخش از پژوهش روی تولید مصالح تمرکز داشت. در زمینهای پیرامون بنا، جای فعالیت کسانی پیدا میشد که پیش از بالا رفتن هر قطعه، آجر مورد نیاز آن را آماده میکردند.
نام «مار سرخ» از رنگ مصالح و امتداد دیوار گرفته شده است. کورههای برجامانده راه دیگری برای دیدن همین سازه پیش میگذارند. به جای دنبال کردن تنها مسیر سرخ، میتوان نگاه کرد که در کنار آن چندین محل برای پخت ساخته شده بود. آن آثار کوچکتر در دشت، جزئی از توضیح ایناند که ساخت چنین دیواری چگونه در طول مسیری دراز پیش رفت.
منابع
- پژوهش مشترک درباره بررسی میدانی و کورههای دیوار بزرگ گرگان در مجله ایران
- نسخه پژوهش دانشگاه ادینبرا درباره طول، تاریخ و معماری دیوار گرگان
- پژوهش باستانشناسی میدانی دیوار گرگان و دژهای ساسانی شمال ایران
عکس شاخص. محوطه باستانی دیوار بزرگ گرگان در شمال ایران. Amir Ali Razzaghi، CC BY 4.0.


