نخستین روزنامه ایران بی‌عنوان منتشر شد

روی نسخه‌ای از روزنامه‌ای که میرزا محمدصالح شیرازی در سال ۱۸۳۷ میلادی منتشر کرد، عنوان ثابتی مانند نام روزنامه‌های بعدی دیده نمی‌شود. نام «کاغذ اخبار» بعدها برای اشاره به آن به کار رفت. همین تفاوت میان نامی که امروز می‌شناسیم و آنچه روی صفحه چاپ شده، نقطه شروع خواندن نسخه است.

در دوره محمدشاه قاجار، میرزا صالح نشریه‌ای به چاپ رساند که ایرانیکا آن را نخستین روزنامه ایران معرفی می‌کند. در شرح دانشنامه، از نام «اخبار و وقایع» نیز برای اشاره به آن یاد شده است. اگر کسی با انتظار دیدن عنوانی مشخص صفحه را باز کند، ممکن است دنبال چیزی بگردد که هنگام انتشار به همان شکل وجود نداشت. بهتر است ابتدا خود صفحه و تاریخ شماره را بخواند.

از نشریه، نمونه‌هایی مربوط به ربیع‌الثانی و جمادی‌الاول سال ۱۲۵۳ قمری در دسترس‌اند. این دو شماره به فاصله یک ماه از یکدیگر مربوط می‌شوند. کنار هم گذاشتن تصویرشان امکان می‌دهد جای تاریخ، آغاز نوشته و چگونگی تقسیم فضای صفحه بررسی شود. در این روایت، اصل موضوع شکل نشر است. زندگی میرزا صالح زمینه ماجرا را فراهم می‌کند و صفحه چاپ‌شده نشان می‌دهد محصول آن کوشش به چه صورتی به دست خواننده می‌رسید.

صفحه‌ای پیش از شکل گرفتن عادت روزنامه‌خوانی

خواننده امروز معمولاً نام یک روزنامه را در جای ثابتی می‌بیند و با دیدن نام می‌فهمد کدام نشریه را در دست دارد. درباره نمونه میرزا صالح، اطلاعاتی مانند نام ناشر و زمان انتشار از ترکیب خود نسخه با گزارش‌های بعدی به دست آمده‌اند. تاریخ‌نگار از این راه می‌فهمد چرا عنوان رایج امروزی را باید با احتیاط به صفحه نخست نسبت دهد.

ایرانیکا از چاپ متن و ترجمه بخشی از نشریه در مجله انجمن سلطنتی آسیایی در سال ۱۸۳۹ نیز یاد می‌کند. این ثبت به پژوهشگر امکان می‌دهد ببیند شماره‌های روزنامه در زمانی نزدیک به انتشارشان چگونه به خوانندگانی بیرون از ایران معرفی شدند. برای مطالعه، تصویر نسخه و متن معرفی‌شده در مجله دو نوع شاهدند. یکی شکل صفحه را حفظ کرده و دیگری به خواندن و انتقال نوشته کمک می‌کند.

نامی که بعدها ماند

«کاغذ اخبار» در نوشته‌های تاریخ مطبوعات به نام شناخته‌شده این نشریه تبدیل شد. اهمیت آن برای جست‌وجو و ارجاع روشن است. پژوهشگر با همین نام می‌تواند نسخه‌ها و نوشته‌ها را در بایگانی پیدا کند. در خواندن اصل نسخه، جای نام و تاریخ را باید از روی خود صفحه دید.

همین نکته درباره بسیاری از آثار آغازین چاپ صادق است. نامی که امروز برای پیدا کردن یک اثر به کار می‌بریم ممکن است حاصل تاریخ نگهداری، معرفی یا پژوهش درباره آن باشد. در مورد روزنامه میرزا صالح، دو نسخه بازمانده راهی برای رسیدن از نام آشنا به صفحه‌ای است که برای نخستین خوانندگان چاپ شد.

عکس شاخص. برگی از کاغذ اخبار، نشریه میرزا صالح شیرازی | منبع تصویر | Kaghaz-e Akhbar | Public domain

منابع

• KHORASAN xxviii. Newspapers of Khorasan – Encyclopaedia Iranica

در همین سایت بخوانید. میرزا صالح چگونه نخستین روزنامه ایران را منتشر کرد؟