عکاس‌باشی در جشن گل بلجیم دوربینش را روشن کرد
بخش‌های این نوشته
مظفرالدین‌شاه در نخستین سفرش به اروپا تصویرهای متحرک دید. در سفرنامه، تماشای دستگاه سینماتوگراف در فرانسه ثبت شده است. شاه پس از آن به عکاس خود، میرزا ابراهیم عکاس‌باشی، دستور داد دوربینی بخرد. مدتی بعد در اوستند بلجیم، عکاس‌باشی دوربین را رو به جشن گل گرفت.
در شرح ایرانیکا از فیلم، شاه در حال تماشای مراسم است و در بخشی از صحنه دختران دسته‌های گل می‌اندازند. فیلم‌بردار از دوربین گومون استفاده می‌کرد که در همان سفر تهیه شده بود. این جزئیات امکان می‌دهند از خرید یک دستگاه به نخستین کار مشخص با آن برسیم. موضوع فیلم از چیزی می‌آمد که عکاس‌باشی و شاه در سفر به آن برخوردند.
این فیلم در تاریخ سینمای ایران از نمونه‌های نخستین فیلم‌برداری یک ایرانی شمرده می‌شود. ایرانیکا در نسبت دادن عنوان نخستین از زبان احتمال استفاده می‌کند. آنچه به روشنی ثبت شده، نام فیلم‌بردار، محل جشن و نقش سفر شاه در تهیه دوربین است. برای روایت آن روز می‌توان به همین سه مورد تکیه کرد.
میرزا ابراهیم عکاس‌باشی | منبع تصویر | Etela't Newspaper | Public domain
از عکاسی دربار تا تصویر متحرک
میرزا ابراهیم پیش از آن عکاس شاه بود. کار با دوربین متحرک به همان محیط درباری راه یافت، جایی که عکاس از همراهان سفر بود و برای ثبت آنچه می‌دید فرصت داشت. پیوند میان حرفه پیشین او و کار تازه را می‌توان در خود سفر دید. کسی که برای ثبت تصویر همراه شاه بود، با دستگاهی برگشت که می‌توانست توالی حرکت را هم ثبت کند.
در نمایش یک عکس، بیننده یک لحظه ثابت را می‌بیند. در فیلم جشن، حرکت آدم‌ها و گل‌ها بخشی از صحنه است. انتخاب همین رویداد برای فیلم‌برداری نشان می‌دهد چرا مراسم عمومی برای آزمودن دستگاه جالب بود. حرکت در خود موضوع وجود داشت و دوربین باید آن را در طول چند لحظه ثبت می‌کرد.
فیلم‌هایی که برای تماشا به دربار رسیدند
در بازگشت، فیلم‌هایی که در سفر گرفته شده بودند در کنار نمونه‌های واردشده به دربار راه یافتند. تاریخ نمایش عمومی سینما فصل‌های دیگری دارد و به سالن‌ها، تماشاگران و کار کسانی مربوط است که فیلم را برای جمع بزرگ‌تر نمایش دادند. داستان جشن گل به مرحله قدیمی‌تری برمی‌گردد، به زمانی که خرید دوربین و نخستین فیلم‌ها از راه سفر دربار ممکن شد.
در تاریخ فیلم مستند ایران، فیلم جشن گل در کنار نمونه‌های دیگری قرار می‌گیرد که از سفر یا فعالیت دربار پدید آمدند. این هم‌نشینی برای خواندن فیلم مهم است. جشن اوستند یک رویداد مشخص بود و بایگانی فیلم‌ها نشان می‌دهد چگونه ثبت رویدادهای در دسترس، از نخستین کارهای دوربین تازه بود.
روایت را می‌توان از یادداشت شاه درباره دیدن تصویر متحرک تا خود قاب اوستند دنبال کرد. در یک سوی این فاصله، دستگاهی قرار داشت که شاه در فرانسه دیده بود. در سوی دیگر، عکاس ایرانی دوربین را مقابل صحنه‌ای در بلجیم گرفته بود و چیزی را ثبت می‌کرد که این بار از نگاه او دیده می‌شد.
