حساب‌هایی که در امپراتوری اینکا با نخ و گره ثبت می‌شدند

از یک رشته اصلی، نخ‌های باریک‌تری آویزان‌اند. روی بعضی نخ‌ها گره هست و از بعضی شاخه‌های کوچک‌تری جدا می‌شوند. این یکی از شکل‌های کیپو است، وسیله‌ای که در امپراتوری اینکا برای ثبت و انتقال اطلاعات به کار می‌رفت. روی نمونه‌هایی که در موزیم‌ها باقی مانده‌اند، جای گره‌ها را هنوز می‌شود دید.

کیپو از نخ و الیاف ساخته می‌شد. در نمونه‌ای از مجموعه موزیم پی‌بادی، چند گروه نخ به رشته اصلی وصل شده‌اند و بعضی رشته‌ها شاخه‌های فرعی دارند. توصیف موزیم به جنس و رنگ نخ‌ها هم توجه می‌کند. این جزئیات کمک می‌کنند ساختار شیء دیده شود. فهرست یک موزیم ممکن است جنس هر نخ را توضیح دهد، در حالی که معنی دقیق همان رشته هنوز پرسشی برای پژوهشگران باشد.

بخشی از کاربرد کیپو با اداره قلمرو اینکا پیوند داشت. پژوهش گری اورتن و کری برزاین بر مجموعه‌ای از کیپوهای پورُچوکو، در ساحل مرکزی پرو، متمرکز بود. آنان ۲۱ نمونه را بررسی کردند و در داده‌هایشان پیوندهایی یافتند که به ثبت سرشماری و پرداخت خراج مربوط می‌شد. اهمیت پژوهش در این بود که نمونه‌ها را کنار هم گذاشت و پرسید اطلاعات چگونه در چند سطح اداری جابه‌جا می‌شد.

حساب یک محل در حسابی بزرگ‌تر

نتیجه بررسی پورُچوکو به الگویی اشاره دارد که در آن داده‌های چند ثبت کوچک‌تر می‌توانستند در ثبت بزرگ‌تری کنار هم قرار بگیرند. پژوهشگران رابطه میان گروه‌هایی از اعداد را بررسی کردند تا ببینند آیا مجموع برخی ثبت‌ها با داده‌های کیپوهای دیگر هم‌خوانی دارد. چنین رابطه‌ای به توضیح کار حساب‌داران کمک می‌کند. اطلاعات یک محل می‌توانست در مرحله دیگری جمع و به سطح بالاتر منتقل شود.

از روی خود نخ‌ها می‌شود تصور کرد چرا نگاه به ترتیب رشته‌ها اهمیت دارد. گره‌ای که روی یک شاخه قرار می‌گیرد، در پیوند با رشته اصلی و رشته‌های کنار آن خوانده می‌شود. جدا کردن آن از بقیه، بخشی از اطلاعات را از بین می‌برد. مطالعه کیپو از همین رو هم به نگهداری دقیق خود شیء نیاز دارد و هم به ثبت جای رشته‌ها، رنگ و شکل آن‌ها.

آنچه گره‌ها هنوز در خود دارند

پژوهش درباره شمارش و حساب به این معناست که بخشی از اطلاعات کیپوها قابل بررسی است. فهم یک مجموعه مشخص را باید در همان حدود نگه داشت. گزارش پژوهش پورُچوکو درباره الگوهای عددی چند نمونه توضیح می‌دهد. نسبت دادن معنای دقیق به هر رنگ، گره یا رشته در همه کیپوهای بازمانده به شواهد بیشتری نیاز دارد.

کیپو وقتی در ویترین قرار می‌گیرد، ممکن است از دور شبیه دسته‌ای نخ به نظر برسد. اگر رشته‌ها را جداگانه دنبال کنیم، نظم ساخت آن آشکار می‌شود. رشته اصلی گروه‌ها را کنار هم نگه می‌دارد و شاخه‌های کوچک‌تر، ثبت را به بخش‌های بیشتری می‌شکنند. همین ساختار فیزیکی است که دست پژوهشگر را برای مقایسه باز می‌گذارد. در پورُچوکو، تاریخ بخشی از کار حساب‌داری از روی جایی خوانده شد که یک نفر سال‌ها پیش گرهی زده بود.

عکس شاخص. نمونه‌ای از کیپو، ابزار ثبت با نخ و گره | منبع تصویر | Claus Ableiter nur hochgeladen aus enWiki | CC BY-SA 3.0

منابع

• Quipu – Objects – eMuseum
• Khipu accounting in ancient Peru