باستان‌شناسان چگونه قدمت مسجد نه‌گنبد بلخ را بررسی کردند؟
بخش‌های این نوشته
نقش‌های گچ‌بری روی پایه‌ها و قوس‌های مسجد حاجی پیاده در نزدیکی بلخ هنوز سرنخ‌هایی از زمان ساخت بنا به دست می‌دهند. بخش‌هایی از ساختمان باقی مانده‌اند و خود نام «نه‌گنبد» به طرحی اشاره دارد که سقف آن دیگر به صورت نخست دیده نمی‌شود. برای تعیین زمان ساخت، پژوهشگران به معماری، کاوش و آزمایش مواد باقی‌مانده رجوع کرده‌اند.
طرحی که از روی پایه‌ها خوانده می‌شود
نقشه بنا و فاصله میان پایه‌ها به پژوهشگر کمک می‌کند جای اجزای ازمیان‌رفته را در نظر بگیرد. در شرح معماری مسجد، فضای داخلی به بخش‌هایی تقسیم می‌شود که با نام نه‌گنبد ارتباط دارند. آنچه بازدیدکننده اکنون می‌بیند، بخشی از پایه‌ها، قوس‌ها و تزیینات است. از روی همین بخش‌ها می‌توان اندازه و شکل کلی بنا را دنبال کرد.
گچ‌بری‌ها برای تاریخ‌گذاری اهمیت دیگری هم دارند. پژوهشگران می‌توانند نقش‌ها و شیوه اجرای آن‌ها را با بناهایی مقایسه کنند که تاریخشان بهتر شناخته شده است. شباهت در نقش یک سرنخ به دست می‌دهد. جای پیدا شدن نمونه، ساختار دیوار و نتیجه آزمایش، سرنخ‌هایی از جنس دیگر فراهم می‌کنند.
پژوهش در کنار حفاظت از بنا
گزارش صندوق جهانی بناهای تاریخی و مقاله پژوهشی درباره نه‌گنبد، هم به تاریخ بنا پرداخته‌اند و هم به شیوه بررسی و نگهداری آن. برای کار میدانی، آنچه باقی مانده باید مستند شود تا پژوهشگر بتواند تفاوت میان بخش‌های اصلی و تغییرات بعدی را بهتر تشخیص دهد.
مسجد حاجی پیاده از قدیمی‌ترین بناهای اسلامی شناخته‌شده در افغانستان است. در روایت قدمت آن، می‌توان از یک قطعه گچ‌بری آغاز کرد و دید پژوهشگر چه پرسشی از شکل نقش، جنس ماده و جای آن در ساختمان می‌پرسد. تاریخ بنا از کنار هم گذاشتن پاسخ‌های همین پرسش‌ها به دست می‌آید.
منابع
- صندوق جهانی بناهای تاریخی، پژوهش و حفاظت مسجد نه‌گنبد
- آرک‌نت، شرح معماری مسجد حاجی پیاده
- مجله میراث فرهنگی، پژوهش درباره مسجد نه‌گنبد بلخ
عکس شاخص. نمای مسجد نه‌گنبد بلخ. AhmadElhan · صفحه منبع · CC BY-SA 4.0
