چرا بر نخستین تمبرهای افغانستان نشان «سر شیر» دیده میشد؟

بخشهای این نوشته
بر روی یکی از تمبرهای سال ۱۲۸۸ هجری قمری، سر جانوری میان نوشته و حلقه بیرونی دیده میشود. در فهرستهای تمبرشناسی انگلیسی این طرح را بیشتر با نام «سر ببر» آوردهاند. در شرح تاریخ پست افغانستان، نقش جانور را با نام امیر شیرعلیخان پیوند میدهند. تصویر برای تشخیص طرح مفید است، اما سال و ارزش تمبر از جاهای دیگری از همان کاغذ خوانده میشوند. به این ترتیب، نمونه کوچک چند نشانه جدا را برای استفاده پستی کنار هم میگذاشت.
در دوره شیرعلیخان، رساندن نامه با نظام پستی منظمتر دنبال شد. در ۱۸۷۰، خبری از برقراری خدمت پستی میان کابل و پشاور در یک نشریه بریتانیا چاپ شد. در بررسی تاریخ تمبر، قدیمیترین کاربرد شناختهشده یکی از تمبرها به مارچ ۱۸۷۱ نسبت داده شده است. این دو تاریخ از دو مرحله خبر میدهند، یکی فعالیت راه پستی و دیگری کاربرد کاغذ بهاداری که روی نامه زده میشد.
نشان و سال در اندازه یک تمبر
نمونههای نخست از نظر اندازه و ترتیب حلقههای نوشته اندکی تفاوت داشتند. تمبرشناس هنگام مقایسه تنها به نقش در مرکز نگاه نمیکند. اندازه دایره، جای رقم و شکل خط هم برای شناسایی گونه و سال کمک میدهند. اگر بخشی از کاغذ در گوشه یا لبه باقی نمانده باشد، مقایسه آن با تمبر سالم روشن میکند که طرح یا رقم در کدام قسمت جا داشته است. تمبرهای بهکاررفته را گاهی با بریدن قسمتی از کاغذ باطل میکردند و نمونههای بریده برای فهمیدن رسم پست اهمیت دارند.

نقش سر جانور در چاپهای بعدی هم به صورتهای مختلف ادامه یافت. نمونه ۱۸۷۱ و نمونهای از ۱۸۷۸، تاریخ یکسان ندارند، ولی هر دو به سنت تصویری نخستین تمبرهای افغانستان مربوطاند. در اسناد پستی، خود تمبر افزون بر زیبایی نقش به نشانی درباره پرداخت هزینه رساندن نامه تبدیل میشد. به همین دلیل، برای بررسی کامل آن باید نشانههای کاربرد روی پاکت و مسیر نامه را هم دید.
تمبر سالم امروز با دیدن نقش و نوشته در یک نگاه معرفی میشود. نامهای که آن را حمل میکرد، به گیرندهای در محل دیگر میرسید و بخشی از مسیر پست را قابل پیگیری میساخت. چاپهای آغازین افغانستان از همین راه هم بخشی از تاریخ نقش و نوشتارند و هم سندی از کوشش برای برپا کردن راه منظم رساندن نامه در روزگار شیرعلیخان.
منابع
- انجمن تمبرشناسی پاکستان و پژوهش درباره ایجاد پست و قدیمیترین کاربرد شناختهشده تمبر افغانستان
- آرشیف مهرهای پستی جهان و معرفی تاریخ و نوشته روی نخستین تمبرهای افغانستان
- فهرست نمونه تمبر چاپ ۱۲۸۸، برابر با ۱۸۷۱ میلادی
عکس شاخص. یک نمونه از نخستین تمبرهای افغانستان با نقش سر جانور، ۱۲۸۸ قمری، برابر با ۱۸۷۱ میلادی. Post of Afghanistan، مالکیت عمومی.


