چرا ساختن و نواختن رباب با هم در یونسکو ثبت شدند؟
بخشهای این نوشته

در ۲۰۲۴، کمیته میراث فرهنگی ناملموس یونسکو پرونده ساختن و نواختن رباب را در فهرست جهانی ثبت کرد. افغانستان این پرونده را همراه ایران، تاجیکستان و ازبکستان ارائه کرده بود. در عنوان آن هم نام ساز آمده و هم دو کاری که به زنده ماندنش کمک میکنند. کسی باید بتواند رباب بسازد و کسی باید دانش نواختن آن را از دیگران بگیرد و به نسل بعد برساند. ثبت به پیوند همین دو مهارت مربوط بود.
رباب در افغانستان در گونههای مختلف موسیقی به کار رفته است. نوازنده میتواند ساز را در جمع کوچک یا در اجرای بزرگتر در کنار سازهای دیگر بنوازد. ساخت بدنه، جای سیمها و بخشهای دیگر بر تجربه نوازندگی اثر دارند. در کارگاه، سازنده با چوب و اجزای ساز کار میکند. در مجلس، همان ساز باید صدا بدهد و با شیوه دست نوازنده همراه شود. بخشی از تاریخ رباب در رسیدن ساز از این محیط نخست به محیط دوم شکل میگیرد.
دانشی که در کار منتقل میشود
پرونده یونسکو بر انتقال دانش و نقش استادان و هنرمندان تاکید دارد. برای یادگیری ساخت رباب، نام بردن اجزای آن کافی نیست. شاگرد باید ببیند سازنده چگونه شکل و تناسب اجزا را بررسی میکند. در آموزش نوازندگی نیز شنیدن و تمرین کنار نوازنده باتجربه اهمیت دارد. بخشی از آنچه منتقل میشود در دست، گوش و تکرار کار قرار دارد و از نوشته تنها به دست نمیآید.

ثبت مشترک چهار کشور، امکان داد که رباب در پیوند با زندگی موسیقایی بیش از یک جامعه دیده شود. نام ساز، شکلها و شیوه کاربرد آن در همه جا یکسان نیست. آنچه در تصمیم یونسکو در کنار هم قرار گرفت، مجموعهای از مهارتهای نزدیک به ساخت و اجرا بود. در افغانستان، آوازه رباب با نوازندگان و سازندگانی پیوند دارد که آن را برای نسلهای مختلف در دسترس نگه داشتند.
اگر تنها عکسی از بدنه ساز دیده شود، شکل و مواد آن جلب توجه میکند. عکس نوازنده کار را یک مرحله جلوتر میبرد. انگشت، جای نشستن و شیوه گرفتن ساز بخشی از اجرای موسیقیاند. اسم هر دو کار در ثبت ۲۰۲۴ آمده است، چون سرگذشت رباب با شیئی در یک ویترین کامل نمیشود و در کارگاه و هنگام نواختن ادامه پیدا میکند.
منابع
- یونسکو و شرح پرونده هنر ساختن و نواختن رباب در افغانستان و سه کشور دیگر
- تصمیم رسمی کمیته میراث ناملموس یونسکو درباره ثبت پرونده رباب در ۲۰۲۴
عکس شاخص. نمونه رباب و بدنه چوبی این ساز. Naveed.yzi، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


