چهرههای هده چگونه در طاقچههای تپه شتر جان میگرفتند؟

بخشهای این نوشته
در تپه شتر هده، در نزدیکی جلالآباد، باستانشناسان طاقچهای را از زیر خاک بیرون آوردند که پیکره بودای نشسته در آن جا داشت. در طاقچهها و اتاقهای دیگر پیکرهها و نقشهای بیشتری پیدا شد. بعضی با گل شکل داده شده بودند و بعضی از گچ ساخته شده بودند. کسی که به این فضا وارد میشد، چهرهها را در اندازه و جایی میدید که سازندگان برایشان در دیوار در نظر گرفته بودند. جای هر پیکره بخشی از شکلگیری صحنه بود.
هده در منطقهای قرار داشت که در تاریخ هنر با گنداهارا پیوند دارد. در نزدیکی جلالآباد و در امتداد رود کابل، صومعههای بودایی در جاهای مختلف برپا شدند. طرح بعضی از آنها به صومعههای گنداهارا شباهت داشت. مصالح بسته به محل فرق میکرد. از سنگ، گل و اندود استفاده میشد و برای ساختن گونه، بینی و چین لباس، ماده قابل شکلگیری روی سطح کار میآمد. رنگ میتوانست مرحله دیگری از ساخت پیکره باشد.
اثر رنگ روی گچ
در موزیم متروپولیتن، سر پیکرهای از گچ نگهداری میشود که هنوز آثاری از رنگ دارد. موزیم هده را محل احتمالی ساخت یا یافتن آن میداند و تاریخ آن را به حدود سده پنجم تا ششم میلادی نسبت میدهد. احتمال در این معرفی اهمیت دارد. قطعه جدا از محل اصلی به مجموعه رسیده و انتساب آن به هده به اندازه محل یک پیکره کشفشده در طاقچه تپه شتر قطعی نیست. در عوض، باقی ماندن رنگ اطلاعاتی مستقیم درباره گذشته همین قطعه میدهد.

در تپه شتر، کاوشهای چند مرحلهای از دهه ۱۹۶۰ تا دهه ۱۹۷۰ انجام شد. در گزارشها از نقش برجسته، نقاشی دیواری و پیکرههایی با مواد مختلف یاد شده است. یکی از یافتهها پیکرهای گلی بود که نسخهای خطی در پشت آن جا داده شده بود. چنین یافتهای نشان میدهد که ظاهر پیکره همه اطلاعات مربوط به ساخت و کاربری آن را در خود آشکار نمیکرد. با بررسی پشت یا درون یک قطعه، شاهدی از کار دیگری هم به دست میآمد.
سر پیکره در موزیم و طاقچه در عکس کاوش دو گونه شاهد باقیماندهاند. یک قطعه جدا شکل چشم، مو یا آثار رنگ را در فاصله نزدیک نشان میدهد. عکس محل روشن میکند که پیکره در کدام بخش دیوار و در چه نسبتی با فضای پیرامون قرار گرفته بود. با کنار هم دیدن این دو، میتوان به بنایی فکر کرد که چهرههای آن برای دیدن در محل ساخته شده بودند.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و فهرست کاوشها و یافتههای تپه شتر هده
- دانشنامه ایرانیکا و هنر پیش از اسلام در هده و پیرامون جلالآباد
- موزیم متروپولیتن و پرونده سر پیکره بودای منسوب به هده
عکس شاخص. سر یک پیکره بودا از گچ با آثار رنگ، به احتمال موزیم متروپولیتن از هده در شرق افغانستان. موزیم متروپولیتن، مجموعه دسترسی آزاد، CC0.


