سنگ قدیمی حافظ چگونه زیر گنبد تازه حافظیه ماند؟
بخشهای این نوشته

در حافظیه شیراز، کسی که به سنگ مزار حافظ نزدیک میشود از میان ستونهای بنایی هشتگوش میگذرد. سنگ تاریخ قدیمیتری از ستونها دارد. در روزگار کریمخان زند، سنگ مرمری بر قبر گذاشتند و غزلهایی از حافظ را بر آن کندند. بنایی که امروز بالای سنگ دیده میشود در سده بیستم ساخته شد. بازسازی آن دوره، چینش راه رسیدن به قبر را تغییر داد و سنگ زندیه را در مرکز بنا نگه داشت.
گور حافظ در مصلا، در محدوده گورستانی قدیمی در شیراز، قرار داشت. حاکمان مختلف برای مزار ساختمان ساختند یا وضع موجود را تغییر دادند. از نخستین بناهای یادشده در منابع تا سنگ روزگار زندیه، هر مرحله چیزی از خود به جا گذاشت. گورستان همچنان بخشی از محل بود. وقتی در دهه ۱۹۳۰ موضوع تغییر مجموعه دوباره مطرح شد، طراحان با فضایی روبهرو بودند که هم محل دیدار از قبر شاعر بود و هم قبرهای دیگری را در خود داشت.
راه رسیدن به مزار در طرح تازه
آندره گدار، معمار و باستانشناس فرانسوی، طرح بازسازی سده بیستم را تهیه کرد. پژوهشهای معماری در شرح طرح از نقش احتمالی ماکسیم سیرو هم یاد کردهاند. بناهای محوطه به گونهای قرار گرفتند که حرکت از ورودی و حویلی نخست به سمت تالار و باغ مزار ممکن باشد. اساس کار فقط گذاشتن سقفی روی یک قبر نبود. از لحظه ورود تا رسیدن به سنگ، هر بخش فاصلهای میان سرک شهر و محل خواندن شعر کنار قبر ایجاد میکرد.

هشت ستون از گنبد پشتیبانی میکنند. در فضاهای بین آنها جداری نیست که تمام راه دیدن مزار را ببندد. از داخل، نقش زیر گنبد دیده میشود و از بیرون، لبه بام و فاصله ستونها. پایینتر از هر دو، سنگی است که از بازسازی پیشین بر جا ماند. از این رو ساختمان تفاوت میان روزگار سنگ و روزگار گنبد را در یک جای واحد نگه داشته است.
بخشهایی از حافظیه با گذشت زمان باز هم تعمیر شدهاند. آنچه در بازدید کوتاه میتوان دنبال کرد سه مرحله دارد، جای مزار در گورستان مصلا، سنگی که در دوره زندیه بر قبر قرار گرفت و راهی که در بازسازی سده بیستم برای رسیدن به آن ساخته شد. نوشته روی سنگ همان جایی خوانده میشود که طرح جدید، نگاه بازدیدکننده را پس از عبور از باغ به آن میرساند.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا درباره تاریخ مزار حافظ و تغییرات دوره زندیه و سده بیستم
- پژوهش مجله مطالعات ایران درباره گدار، سیرو و طرح حافظیه شیراز
- مدخل معماری معاصر ایران درباره بنای حافظیه
عکس شاخص. گنبد و ستونهای بنای مزار حافظ در باغ حافظیه شیراز. Ondřej Žváček، CC BY 2.5، اندازه تصویر تنظیم شده است.


