تماشاگران تکیه دولت چگونه دور سکوی تعزیه در تهران جا میگرفتند؟
بخشهای این نوشته

در عکسها و نقاشیهای تکیه دولت، فضای میانه به اجرایی اختصاص دارد که از چند سمت دیده میشود. این ترتیب برای بازیگر و تماشاگر تفاوت ایجاد میکرد. کسی که در یکی از جایگاههای بالا نشسته بود، از زاویهای دیگر به سکو نگاه میکرد. در سطح پایین، فاصله تا اجرا کمتر بود و حرکت در محیط میانه را میشد در کنار واکنش جمعیت دید. ساختمان برای چنین گرد آمدنی در کنار بناهای حکومتی تهران ساخته شده بود.
تکیه دولت در دوره ناصرالدین شاه قاجار در نزدیکی کاخ گلستان شکل گرفت. در پرونده میراث گلستان، ساخت آن به سالهای پایانی دهه ۱۸۶۰ و آغاز دهه ۱۸۷۰ میلادی مربوط دانسته شده است. تکیه به اجرای تعزیه و مراسم دینی پیوند داشت. در این اجرا، حرکت، گفتار و آواز در فضایی دیده و شنیده میشد که مردم از چند سو آن را در بر میگرفتند. جای سکو و راههای رسیدن به آن در ترتیب برنامه اثر داشت.
صحنهای در میان حلقه تماشا
وقتی بخش اصلی نمایش در مرکز قرار میگیرد، جهت نگاه تنها از یک سوی اتاق به سوی یک دیوار ثابت نمیماند. بازیگر از بخشهای مختلف سکو استفاده میکند و تماشاگران از زاویههای جدا او را دنبال میکنند. جایگاههای تکیه افراد را در ارتفاع و فاصلههای متفاوت قرار میدادند. شکل معماری به این ترتیب بخشی از نحوه شنیدن و دیدن اجرا بود.

در دورههای بعد، درباره الگوی ساخت تکیه روایتهای گوناگونی گفته شد. پژوهش تازهای که طرح و یادداشتهای دوره قاجار را بررسی کرده، تاریخ شکل گرفتن طرح را پیش از سفر اروپایی ۱۸۷۳ ناصرالدین شاه قرار میدهد. این سند برای سنجیدن روایتهایی اهمیت دارد که بنا را نتیجه دیدن تالارهای اروپایی در همان سفر دانستهاند. عکس، نقاشی و سند ساخت هر کدام بخشی از تاریخ تکیه را روشن میکنند.
خود تکیه باقی نمانده است. برای شناختن آن میتوان از جای سکو در تصاویر شروع کرد و سپس محل ردیفهای تماشا را دنبال کرد. آنچه برای مردم یک مراسم یا نمایش بود، برای سازندگان به مسئله رساندن جمعیت به جایگاه، باز گذاشتن مرکز و امکان دید از چند سو مربوط میشد. نقش این تصمیمها در نقاشی و عکسهای دوره هنوز دیده میشود.
منابع
- پرونده کاخ گلستان و ساخت تکیه دولت در محوطه تهران قاجاری
- پژوهش دانشگاه کمبریج درباره معماری و اجرای تعزیه در تکیه دولت
- پژوهش اسناد تاریخی و زمان طرح تکیه دولت
عکس شاخص. اجرای تعزیه و جایگاه تماشاگران در تکیه دولت تهران. عکاس ناشناس، مالکیت عمومی.


