واگن اسبی چگونه راه آهن را به خیابانهای تهران قاجاری آورد؟
بخشهای این نوشته

در عکسی از تهران قاجاری، پیش روی ساختمانی با طاقهای بلند چند واگن دیده میشوند. واگنها از روی خطی میگذشتند که در مسیر خیابان قرار داده شده بود. اسپ وسیله را میکشید و چرخهای واگن باید در امتداد ریل حرکت میکردند. برای مسافر، این وضع با گرفتن درشکه فرق داشت. درشکه میتوانست به سمت راهی دیگر بپیچد. واگن خیابانی در بخشهایی حرکت میکرد که خط از پیش در آنها کشیده شده بود.
در تهران آن زمان، گسترش رفتوآمد به راههای نزدیک بازار و مرکز حکومتی مربوط میشد. برای کار واگن، باید هم مسیر در خیابان مشخص میشد و هم محلی برای نگه داشتن و آماده کردن اسپ در نظر گرفته میشد. اگر خیابان شلوغ میشد، واگن تا زمانی که راه پیش روی ریل باز بود میتوانست حرکت کند. محدود بودن مسیر، سوار و پیاده شدن را به بخشهایی مربوط میکرد که در همان امتداد قرار داشتند.
خطی در میانه راه مردم
در عکسهای دوره، واگن کنار دیگر حرکتها و کارهای خیابان دیده میشود. ریل مسیر خودش را از سطح عمومی جدا نمیکرد و مردم میتوانستند نزدیک آن راه بروند. مسافر با شناختن مسیر میدانست که واگن در کدام سمت میرود. ساختن ریل در خیابان به معنی پیوند دادن چند نقطه ثابت بود. جنس وسیله و نیروی اسپ تعیین میکرد که چه شمار مسافر و چه مدت سفر ممکن باشد.

این وسیله در منابع فارسی به واگن اسبی شناخته میشود. برای دنبال کردن تاریخ آن، عکسهایی که در آنها ساختمان، واگن و خیابان همزمان دیده میشوند ارزش دارند. شناخت ساختمان کمک میکند جای تقریبی حرکت پیدا شود. دیدن چند وسیله کنار هم نیز نشان میدهد که چرخش و توقف در همان فضای مشترک انجام میشد. بعدها گونههای دیگری از ترانسپورت شهری در تهران رواج پیدا کردند و ترتیب استفاده از خیابان تغییر کرد.
در عکس قدیمی، یک اسپ و واگن در همان جایی دیده میشوند که عابر هم میتوانست از آن بگذرد. خط آهن پیوند میان آن دو شکل حرکت را به صورت نشانهای روی زمین گذاشته بود. با دنبال کردن همان خط میتوان فهمید که بخشی از سفر شهری در تهران قاجار چگونه از مسیر خصوصی یک درشکه به یک راه از پیش تعیینشده رسید.
منابع
- آرشیف کتابخانه بریتانیا و عکس واگنهای اسبی در برابر ساختمان بانک
- فهرست عکسهای دوره قاجار و وسایط خیابانی تهران
عکس شاخص. واگن اسبی در تهران در عکس تاریخی. Antoin Sevruguin، مالکیت عمومی.


