کمالالملک چگونه تالار پر از آینه را به یک نقاشی تبدیل کرد؟
بخشهای این نوشته

در نقاشی تالار آینه، ناصرالدین شاه درون فضایی قرار دارد که بخش زیادی از آن را دیوار، سقف و بازتابها گرفتهاند. برای دیدن شاه باید ابتدا اندازه اتاق و جاهای روشن و تاریک آن را دنبال کرد. او در میان نقش آینهها و وسایل تالار کوچکتر از آنچه در پرتره تمامقد انتظار میرود دیده میشود. محمد غفاری، که با نام کمالالملک شناخته شد، باید در یک سطح محدود هم جای شاه و هم ظاهر اتاقی را میگنجاند که نور در آن بارها بازتاب پیدا میکرد.
تالار در کاخ گلستان قرار داشت و نقاشی به سفارش ناصرالدین شاه شروع شد. به گزارش ایرانیکا، غفاری نزدیک پنج سال روی آن کار کرد. این مدت تنها برای گذاشتن رنگ روی سطح نبود. خط کف، ارتفاع سقف و جای وسایل باید به صورتی با هم قرار میگرفتند که بیننده بتواند فاصله میان بخشهای اتاق را در نظر بگیرد. آینهها و نقشهای روشن کنارهها به این کار پیچیدگی بیشتری میدادند.
نگاه از کف تا سقف
در تصویر، خطوط کف نگاه را به سوی بخش دورتر میبرند. در بالا، قطعههای روشن روی سقف و دیوار توجه را به جهت دیگری میرسانند. اگر بیننده نخست فقط به شاه نگاه کند، اندازه جای احاطهکننده او را کامل درک نمیکند. وقتی نگاه به سقف و وسایل میرود و دوباره برمیگردد، کوچک بودن پیکر در نسبت با تالار بخشی از تصویر میشود. نقاش از همین رابطه برای نشان دادن حضور شخص در یک فضای معین استفاده کرد.

پایان کار اثر با دوره مرگ ناصرالدین شاه و آغاز فرمانروایی مظفرالدین شاه در ۱۸۹۶ همزمان بود. بنابراین، تصویر شاه و تالار در دورهای به پایان رسید که او دیگر در آنجا حضور نداشت. اثر برای شناخت فضای کاخ اهمیت دارد و بخشی از تاریخ کار نقاش در دستگاه قاجار را هم نشان میدهد.
کسی که امروز تصویر را میبیند، میتواند میان اتاق واقعی و تصمیم نقاش درباره جای نگاه فرق بگذارد. اتاق از چند جهت قابل دیدن بود. کمالالملک زاویهای را انتخاب کرد که در آن کف، دیوار و سقف بتوانند با هم در صفحه جا شوند. همین کار باعث شد نقاشی هم تصویر یک فرمانروا و هم تصویری از محل نشستن او در کاخ باشد.
منابع
عکس شاخص. تالار آینه، اثر محمد غفاری مشهور به کمالالملک. Kamal-ol-molk، مالکیت عمومی.


