چگونه سه خط روی سنگ روزتا راه خواندن نوشتههای مصر باستان را باز کردند؟

بخشهای این نوشته
در جولای ۱۷۹۹، هنگام کار روی یک دژ در نزدیکی شهر رشید مصر، سربازان فرانسوی به قطعه سنگی با چند ردیف نوشته رسیدند که در دیوار به کار رفته بود. سنگ کامل نبود و بخشی از بالای آن شکسته بود. با این همه، میشد دید که نوشتهها در سه قسمت با شکل متفاوت حک شدهاند. روی سنگ، عبارتی از روزگار بطلمیوس پنجم در سه خط تکرار شده بود. همین کنار هم بودن خطها بعدها ارزش آن را برای خواندن نوشتههای دیگر بالا برد.
متن در ۱۹۶ پیش از میلاد به فرمانی از کاهنان مصر مربوط بود. قسمت بالا به هیروگلیف، بخش میانی به دِموتیک و قسمت پایین به یونانی باستان نوشته شده بود. این سه بخش به دو زبان تعلق داشتند. پژوهشگرانی که یونانی میدانستند، میتوانستند پایین سنگ را بخوانند. اگر بخشهای دیگر از همان فرمان سخن میگفتند، تکرار نامها و عبارتها به شناختن نشانههای ناآشنا کمک میکرد.
نسخهای برای مقایسه از راه دور
پژوهش فقط نزد کسانی پیش نرفت که به خود سنگ نزدیک بودند. از نوشتهها چاپ و قالب تهیه کردند تا پژوهشگران در محلهای دیگر نیز به سطرها دسترسی داشته باشند. پس از شکست فرانسویها در مصر در ۱۸۰۱، سنگ به دست مقامهای بریتانیایی رسید و بعد در موزیم بریتانیا نگهداری شد. نسخههای چاپی و قالبها امکان دادند کار روی متن در چند جا پیش برود.

توماس یانگ به پیوند بعضی نشانهها با نام بطلمیوس توجه کرد. ژان فرانسوا شامپولیون با مقایسه نشانههای روی سنگ با نوشتههای دیگر و استفاده از شناختش از زبان قبطی، تفسیر گستردهتری پیش برد. او در ۱۸۲۲ بخشی از نتیجه را اعلام کرد. همه نشانهها با یک قاعده خوانده نمیشدند. جای بعضی در نمایش صدا روشن شد و نقش بعضی دیگر را باید در کلمه و متن دنبال میکردند.
اگر کسی به خود سنگ نگاه کند، تفاوت ظاهری خطها را میبیند. کار پژوهش از جایی پیش رفت که شکل ظاهری به رابطه میان جملهها و نامها پیوند خورد. فرمان کاهنان برای خوانندگان زمان خودش نوشته شده بود. قرنها بعد، همان تصمیم برای نوشتن متن در سه خط، به پژوهشگرانی که یکی از آنها را میخواندند امکان داد سرنخهایی برای درک دو بخش دیگر به دست آورند.
منابع
- موزیم بریتانیا، راهنمای پژوهشی نمایشگاه خواندن خط مصر باستان
- موزیم بدون مرز، پرونده سنگ روزتا و سه خط آن
عکس شاخص. سنگ روزتا در موزیم بریتانیا. عکاس ناشناس، مالکیت عمومی.


