شعرهای پروین اعتصامی چگونه از مجله به دیوان رسیدند؟
بخش‌های این نوشته
در میزان ۱۳۲۰، ابوالفتح اعتصامی در آغاز چاپ دوم دیوان خواهرش توضیح داد که چرا کنار بعضی شعرها علامت ستاره گذاشته است. ستاره به خواننده می‌گفت این شعر در چاپ نخست نبوده است. بیش از پنجاه قصیده و قطعه چنین علامتی داشتند. این بار شعرها شماره هم داشتند و تصویری از دست‌خط شاعر در کتاب آمده بود. دست‌خط، شعری بود که پروین اعتصامی برای سنگ مزار خودش سروده بود. او همان سال در تهران درگذشته و در قم، نزدیک مزار پدرش، به خاک سپرده شده بود.۱ ۲
چاپ نخست دیوان در ۱۳۱۴، در زمان حیات پروین، از چاپخانه مجلس در تهران بیرون آمده بود. تا آن روز، بخشی از شعرهای او از راه یک ماهنامه به دست خوانندگان رسیده بود و اهل ادب شماری از آن‌ها را سال‌ها پیش خوانده بودند. حالا برادر شاعر برای خواننده‌ای که نسخه اول را در دست داشت، راهی گذاشته بود تا بفهمد در کتاب چه چیز تازه‌ای پیدا می‌کند. تاریخ این دو چاپ را می‌شود از یادداشت‌های خود کتاب خواند. برای دیدن سرآغاز آن، باید به سال‌های نوجوانی شاعر و شماره‌های مجله‌ای برگشت که نامش «بهار» بود.۱ ۲ ۳
وقتی شعر در کنار ترجمه و مقاله چاپ شد
پروین با نام رخشنده اعتصامی در تبریز به دنیا آمد. خانواده‌اش در کودکی او به تهران رفتند. در کنار آموزش مکتب، فارسی کلاسیک و عربی را نزد پدرش، یوسف اعتصام‌الملک، آموخت. پدرش مترجم و مدیر مجله بود و بعدتر اداره کتابخانه مجلس را هم به عهده داشت. در خانه او نشست‌های ادبی برگزار می‌شد و پروین از همان سال‌ها با شماری از نویسندگان و شاعران آشنا شد. حشمت مؤید، پژوهشگر ادبیات، می‌نویسد که نشانه‌های طبع شاعری او در هفت یا هشت‌سالگی آشکار شد. پدر ترجمه‌هایی هم در اختیارش می‌گذاشت که او بعضی از آن‌ها را به نظم درآورد.۲ ۴
مجله «بهار» دو دوره نشر داشت. نخستین دوره زمانی بود که پروین هنوز کودک بود. شعرهای آغازین شناخته‌شده او در دوره دوم، در آغاز دهه ۱۳۰۰ خورشیدی، چاپ شدند. غلام‌حسین یوسفی در بررسی این ماهنامه نوشته است که هر شماره ۶۴ صفحه داشت. در آن صفحات، مقاله‌های ادبی و علمی، بحث‌های اجتماعی و ترجمه‌های ادبیات اروپا کنار هم می‌آمدند. مجله درباره آموزش زنان هم می‌نوشت. خواننده‌ای که «بهار» را می‌خرید، شعر یک شاعر نوجوان را در نشریه‌ای می‌دید که همان شماره‌هایش می‌توانست او را با نوشته‌ای از ویکتور هوگو یا بحثی درباره آموزش آشنا کند.۲ ۵
«ای مرغک» از شعرهایی است که در فهرست سروده‌های چاپ‌شده در «بهار» آمده است. در آغاز شعر، گوینده به پرنده خرد می‌گوید «پرواز کن و پریدن آموز». مرغک باید بیرون از آشیانه راه رفتن و پریدن یاد بگیرد و راه پیدا کردن دانه را خودش بیاموزد. تکرار «آموز» در پایان مصراع‌ها به شعر آهنگی می‌دهد که فرمان‌های کوتاه آن را به هم می‌پیوندد. مخاطب روی صفحه یک پرنده است. کارهایی که شعر برایش برمی‌شمارد، تمرین‌های ساده بیرون آمدن از آشیانه و مستقل شدن‌اند. اهمیت این شعر در سرگذشت دیوان از همین‌جا روشن می‌شود. خواننده پیش از آن‌که کتابی به نام پروین در دست داشته باشد، می‌توانست لحن او را در چنین قطعه‌ای بشناسد.۶
کودکی که از تاج پرسید
«اشک یتیم» نیز در فهرست شعرهای نشرشده در «بهار» آمده است. صحنه از گذر پادشاه شروع می‌شود. مردم از کوچه و بام شادی می‌کنند و کودکی یتیم می‌پرسد آن چیز درخشان بر تاج چیست. کسی در میان جمع از بهای گوهر سخن می‌گوید. پیرزنی نزدیک می‌آید و درخشندگی تاج را به اشک و خون دل مردم نسبت می‌دهد. حرکت شعر از بام‌ها و کوچه، به چشم کودک و سپس به سخن پیرزن می‌رسد. پیرزن پاسخ خود را با تجربه همان مردمی می‌دهد که برای تماشای پادشاه جمع شده‌اند.۲ ۶ ۷
حشمت مؤید در این قطعه نشانی از تاثیر انوری می‌بیند و زمان سرودنش را در سال‌های پیش از پادشاهی رضاشاه می‌گذارد. خود شعر هم پادشاه را بی‌نام به صحنه می‌آورد. خواننده در چند بیت می‌بیند که چگونه یک شی واحد برای آدم‌های مختلف معنای متفاوت دارد. تماشاگر آن را مال گران‌بها می‌خواند و پیرزن می‌پرسد بهایش را چه کسی پرداخته است. همین جابه‌جایی نگاه، نقد شعر را پیش می‌برد. روایت را می‌توان از آغاز تا پایان دنبال کرد، بی‌آن‌که برای فهم پرسش کودک و جواب پیرزن به شرح حال شاعر رجوع کرد.۲ ۷
شعری که از صنف به مجله دیگری رفت
پروین در ۱۳۰۳ از مکتب دخترانه امریکایی تهران فارغ شد و مدتی در همان مکتب درس داد. بهنام فومشی، پژوهشگر ادبیات، می‌گوید او در محفل فراغت درباره زنان و تاریخ سخن گفت و «نهال آرزو» را خواند. متن سخنرانی و شعر هر دو در مجله «عالم نسوان» چاپ شدند. دانش‌آموختگان مکتب برای این نشریه می‌نوشتند و مجله درباره زندگی و آموزش زنان در ایران و کشورهای دیگر مطلب نشر می‌کرد. در «نهال آرزو» شاعر در چند مصراع دختران را مستقیم مخاطب می‌گیرد و داشتن دانش را معیار برتری می‌خواند. فومشی می‌گوید یوسف اعتصام‌الملک از گنجاندن این شعر در چاپ نخست دیوان خودداری کرد و این تصمیم را به حساسیت‌های آن زمان درباره آموزش و حقوق زنان مربوط می‌داند. بنابراین، بعضی خوانندگان «نهال آرزو» را سال‌ها پیش از آن‌که بتوانند آن را در دیوان پیدا کنند، در مجله خوانده بودند.۲ ۱۴
دیباچه‌ای که با یاد یک کتاب آغاز شد
محمدتقی ملک‌الشعرای بهار در دیباچه چاپ نخست، لحظه رسیدن کتاب به دست خودش را شرح داده است. می‌نویسد که مباشر چاپ او را با دیوان آشنا کرد. چند صفحه خواند، کارهایش را کنار گذاشت و کتاب را تا آخر پیش برد. سپس دوستش خواست برای آن دیباچه‌ای بنویسد. تاریخ ثبت‌شده بر آغاز دیباچه ۱۳۱۴ است. در چاپ چهارم دیوان، که صفحه آن در دسترس است، همین نوشته زیر عنوان «دیباچه چاپ اول دیوان» بازچاپ شده و سال نخستین دیباچه در بالای متن مانده است.۳ ۸
بهار برای توضیح آنچه خوانده بود، از قصیده‌های ناصرخسرو و زبان سعدی یاد کرد. او در عین حال برای ترکیب این شیوه‌ها در دیوان، از سبکی مستقل سخن گفت. برای فهم آن توصیف می‌شود از قصیده‌های آغاز کتاب به قطعه‌های گفت‌وگویی رفت. در این قطعه‌ها گاهی کودک، پیرزن یا ماموری سخن می‌گوید و گاهی حیوان یا چیزی که در زندگی روزمره خاموش است. بهار با نوشتن دیباچه برای خواننده زمان خود جای کتاب را در ادبیات فارسی توضیح می‌داد. پژوهش ژینیا نوریان در ایرانیکا به بخش دیگری از همان نوشته توجه می‌دهد. بهار توانایی پروین را با لحنی می‌ستود که سرودن شعر کلاسیک در آن مرتبه را از یک زن دور از انتظار می‌شمرد. این داوری بخشی از نحوه استقبال اهل ادب از شاعری بود که نام خودش روی کتاب آمده بود.۳ ۹
منابع پژوهشی درباره شمار شعرهای چاپ نخست اندکی اختلاف دارند. مؤید در ایرانیکا ۱۵۶ شعر شمرده است و نوریان در پژوهش خود ۱۵۸ شعر ذکر می‌کند. تاریخ نشر در هر دو منبع ۱۳۱۴ است. برای سعید نفیسی، نویسنده و دوست خانواده، خاطره چاپ نخست از لحظه‌ای آغاز می‌شد که یوسف اعتصام‌الملک نسخه‌ای از کتاب را از جانب دخترش به او داد. نفیسی در یادداشتی که پس از رسیدن چاپ سوم به دستش نوشت، هر دو لحظه را به یاد آورد. نسخه نخست را از پدر شاعر گرفته بود و نسخه بعدی را برادر شاعر برایش فرستاده بود. فاصله میان آن دو نسخه، بخشی از کار خانواده برای رساندن شعرها به دست خواننده را نشان می‌دهد.۲ ۶ ۱۰
گفت‌وگوهایی که روی صفحه ماندند
در «مست و هشیار»، محتسب، مامور نظارت بر رفتار مردم، گریبان مردی مست را می‌گیرد. شعر با رفت‌وبرگشت «گفت» پیش می‌رود. مامور هر بار راه تازه‌ای برای بردن یا مجازات مرد پیشنهاد می‌کند. در میانه گفت‌وگو، خودش می‌گوید دیناری پنهانی بدهد و رها شود. پاسخ مرد بحث را از حال و رفتار خودش به پولی می‌کشاند که مامور از او می‌خواهد. اگر دیباچه بهار به خواننده از شیوه بیان پروین می‌گفت، این قطعه اجازه می‌دهد آن شیوه را در عمل ببیند. راوی پس از معرفی دو نفر کنار می‌رود و داوری از لابه‌لای جواب‌های کوتاه آنان شکل می‌گیرد.۳ ۱۱
در «جولای خدا»، صحنه کوچک‌تر است. مردی که کاری نمی‌کند، عنکبوتی را کنار در می‌بیند که با رشته‌ای باریک تار می‌بافد. کار عنکبوت با فعل‌هایی توصیف می‌شود که برای بافندگی و ساختن به کار می‌روند. این‌جا دیدن یک کار روزمره، خود موضوع شعر می‌شود. مرد در گوشه افتاده و شعر فرصت می‌دهد حرکت رشته‌ها را همراه نگاه او دنبال کنیم. مؤید از نوشته‌های ترجمه‌شده به دست یوسف اعتصام‌الملک به‌عنوان یکی از سرچشمه‌های بعضی شعرهای پروین یاد کرده است. «جولای خدا» به خواننده امکان می‌دهد ببیند که چگونه موضوعی از جهان طبیعت در زبان فارسی به یک مثنوی درباره کوشش و کار بدل می‌شود.۲ ۱۲
ستاره‌هایی برای چاپ دوم
ابوالفتح اعتصامی در یادداشت چاپ دوم نوشته است که نسخه‌های چاپ اول مدتی نایاب بود و از خواهرش خواسته بود با نشر دوباره موافقت کند. پس از مرگ پروین، شعرهای افزوده با ستاره مشخص شدند و شماره‌گذاری مراجعه به قطعه‌ها را آسان‌تر کرد. برادرش نوشته که عکس دلو ۱۳۱۹، آخرین عکس پروین، و تصویر شعری را که برای سنگ مزار نوشته بود، در کتاب گذاشت. تاریخ سرودن قطعه مزار برای او معلوم نبود. در چاپ سوم، علامت کنار شعرهای افزوده جای خود را به نشانه‌ای در فهرست داد. در چاپ چهارم آن نشانه هم برداشته شد. این تغییر در پانویس بازچاپ همان یادداشت ثبت شده است. این یادداشت به خواننده می‌گوید کدام بخش از کتاب کار تازه گردآورنده است و کدام اثر از شاعر به جا مانده است.۱
سرگذشت شعرها پس از آن از چاپ‌های دیوان فراتر رفت. نوریان حضور آن‌ها را در کتاب‌های درسی ایران از زمان حیات شاعر تا دهه‌های پس از مرگ او بررسی کرده است. خواننده مکتب ممکن بود یک قطعه را جدا از شعرهای پیش و پس از آن بخواند. خواننده چاپ دوم، در عوض، می‌توانست به علامت‌های کنار عنوان‌ها نگاه کند و ببیند در فاصله دو چاپ چه چیز به کتاب افزوده شده است. در همان چاپ، نوشته‌ای با دست خود پروین نیز پیش چشمش بود. شعر با اشاره به کسی آغاز می‌شود که خاک تیره بستر اوست و در مصراع بعد نامش را می‌آورد. این بار شاعر، در میان همه صداهایی که در دیوان برای دیگران ساخته بود، نام خودش را روی سنگ می‌گذاشت.۱ ۱۰ ۱۳
منابع
- ابوالفتح اعتصامی، یادداشت چاپ دوم دیوان، تهران، میزان ۱۳۲۰، بازچاپ در چاپ چهارم.
- حشمت مؤید، «پروین اعتصامی»، دانشنامه ایرانیکا، ۱۹۹۸.
- محمدتقی ملک‌الشعرای بهار، آغاز دیباچه چاپ نخست دیوان، ۱۳۱۴.
- زندگی و کار یوسف اعتصام‌الملک، دانشنامه ایرانیکا.
- غلام‌حسین یوسفی، «مجله بهار»، دانشنامه ایرانیکا، ۱۹۸۸.
- ماهنامه تلاش، شماره ۲۳، ۱۳۸۴، فهرست شعرهای چاپ‌شده در بهار و بازنقل یادداشت سعید نفیسی و پروین اعتصامی، «ای مرغک».
- پروین اعتصامی، «اشک یتیم».
- نسخه تصویری چاپ چهارم دیوان، چاپخانه مجلس، میزان ۱۳۳۳، صفحه عنوان و آغاز دیباچه.
- ژینیا نوریان، «پاسخ رسای پروین اعتصامی به مردسالاری»، بخش بررسی دیباچه و واکنش ادیبان.
- ژینیا نوریان، فصل «تاریخ خوانده‌شدن آثار پروین اعتصامی، از حمایت رسمی تا نصاب درسی»، انتشارات دانشگاه کمبریج، نشر برخط ۲۰۲۵.
- پروین اعتصامی، «مست و هشیار».
- پروین اعتصامی، «جولای خدا».
- پروین اعتصامی، «این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام».
- گفت‌وگو با بهنام فومشی در پروژه ایران ۱۴۰۰، درباره مکتب و نشر سخنرانی و شعر در عالم نسوان و پروین اعتصامی، «نهال آرزو».
عکس شاخص. منبع تصویر، Unknown photographer، Public domain in Iran.
