دهخدا چگونه «صور اسرافیل» را از ایوردون دوباره نشر کرد؟

در صفحه اول «صور اسرافیل» به تاریخ ۲۳ جنوری ۱۹۰۹، فرشته‌ای بال گشوده و در صور می‌دمد. همان تصویر بالای شماره‌های تهران هم دیده می‌شد. تغییر را می‌شود چند سطر پایین‌تر پیدا کرد. در جای نشانی مکاتبات و تلگراف‌ها، نام ایوردون در سوییس چاپ شده است. در ستون روبه‌رو، قیمت اشتراک به فرانک آمده و در نوشته آغازین، اداره روزنامه از مرگ مدیرش، میرزا جهانگیرخان شیرازی، یاد کرده است. خواننده در همان صفحه می‌فهمید که روزنامه پس از کشته شدن مدیرش دوباره به دست علی‌اکبر دهخدا نشر می‌شود. ^{[۱] [۲]}

در همان برگ یک نکته هست که در فهرست آرشیف به چشم نمی‌آید. نسخه نخست ایوردون بالای تصویر «سال اول» دارد. دو شماره بعدی بالای همان تصویر «سال دوم» دارند. آرشیف دانشگاه بن و فهرست ویکی‌مدیا هر سه را در دوره دوم قرار داده‌اند. تاریخ و نشانی چاپ‌شده در هر سه، دوره اروپایی را مشخص می‌کنند. نسخه اول هم در سرمقاله‌اش به کار پیشین روزنامه اشاره دارد. شماره‌گذاری از یک شروع شد و تصویر و نام روزنامه‌ای را نگه داشت که خوانندگان از تهران می‌شناختند. ^{[۱] [۳] [۴] [۵]}

آخرین برگی که در تهران بیرون آمد

میرزا جهانگیرخان شیرازی و میرزا قاسم‌خان تبریزی پس از صدور فرمان مشروطه به فکر نشر «صور اسرافیل» افتادند و دهخدا را به عنوان دبیر و نویسنده به کار گرفتند. شماره اول در ۱۷ ربیع‌الثانی ۱۳۲۵، برابر با ۳۰ می ۱۹۰۷، در چاپخانه پارسیان تهران به چاپ رسید. هشت صفحه داشت و نام هر دو مدیر در نشانی مکاتبات آمده بود. بهای یک شماره در تهران چهار شاهی و در دیگر شهرهای ایران پنج شاهی بود. در خود سرلوحه، کنار تصویر فرشته و جمعیت، واژه‌های «حریت، مساوات، اخوت» دیده می‌شوند. تصویر بخش بزرگی از صفحه را می‌گرفت و متن در دو ستون زیر آن ادامه پیدا می‌کرد. ^{[۲] [۶] [۷]}

دهخدا در «چرند و پرند» از لحن گفت‌وگو و واژه‌های رایج مردم استفاده می‌کرد و «دخو» یکی از نام‌هایی بود که با آن می‌نوشت. نوشته‌های این ستون در کنار مطالبی می‌آمد که با زبان رسمی‌تر از قانون و سیاست حرف می‌زدند. شماره ۳۲ تهران، که ۲۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ نشر شد، هنوز نشانی مکاتبات تهران را دارد. در اعلامیه بالای نخستین ستون می‌خوانیم که نمایندگان روزنامه در داخل و خارج ایران می‌توانند پول اشتراک را بگیرند. سطر بعد نرخ نشر اعلان را مشخص می‌کند. با خواندن آن سطرها، اداره‌ای دیده می‌شود که هنوز با مشتریان و نمایندگانش حساب می‌کند و برای ادامه نشر قیمت می‌گذارد. ^{[۷] [۸]}

در همان شماره، «دخو» از شایعه‌ای می‌نویسد که در تهران می‌گشت. گوینده‌ای از گردآوردن قشون برای به توپ بستن مجلس حرف می‌زند و راوی به ظاهر حرفش را دست می‌اندازد. بعد خودش نقشه‌ای خیالی می‌سازد که گویا نیروهای گردآمده به سوی بریتانیا و روسیه می‌روند. فهرست نام‌های بازاری و توصیف سفر سربازان، زبان آن ستون را از سطرهای اداری بالای صفحه جدا می‌کند. اشاره به خطر برای مجلس، پیش از وقوع حمله، در همین گفت‌وگوی ساختگی به چاپ رسیده بود. متن طنز از این جهت ارزش سندی دارد که نشان می‌دهد چه حرفی در واپسین شماره تهران امکان نشر پیدا کرده بود. ^{[۸] [۱۳]}

چند روز بعد، نیروهای محمدعلی‌شاه مجلس را به توپ بستند. جهانگیرخان را بازداشت کردند و در باغ شاه کشتند. دهخدا به سفارت بریتانیا پناه برد و با گرفتن اجازه خروج راهی باکو و سپس اروپا شد. ایرانیکا، با استناد به نوشته‌های دهخدا و بررسی ایرج افشار، از فشار حکومت بر خانواده و همکارانش و تنگدستی او در این دوره یاد می‌کند. سرلوحه شماره ۳۲ هنوز نام مدیر را به عنوان کسی دارد که می‌شد برایش نامه فرستاد. در نخستین شماره ایوردون همان نام در متن یادبود و توضیح ازسرگیری کار دیده می‌شود. ^{[۱] [۷] [۸] [۹]}

نوشته‌ها در ایوردون آماده می‌شد، چاپ در پاریس بود

دهخدا در نامه‌ای از پاریس به ابوالحسن پیرنیا، معروف به معاضدالسلطنه، نوشت که پیش از آماده شدن روزنامه برای آن تقاضا رسیده بود. نامه‌ای از تبریز صد نسخه می‌خواست و از بخارا نیز سراغ روزنامه را گرفته بودند. رقم حدود هزار مشتری، برآورد خود دهخدا پیش از نشر بود. همان نامه از پولی که در اختیار داشت هم حرف می‌زند. او نوشته است که به دلیل قرض، پانسیون را ترک کرده و در خانه شیخ محمدخان قزوینی جایی برای خواب دارد. پولی که می‌گفت در کیفش مانده، سه فرانک و نیم بود. از مخاطب نامه خواست ۱۵۰ فرانک قرض بدهد. در یک نامه، حساب بدهی و سفارش نسخه‌های روزنامه کنار هم آمده‌اند. ^[۱۰]

پیرنیا در راه‌اندازی دوباره روزنامه کمک کرد. محمد صدرهاشمی در «تاریخ جراید و مجلات ایران» از اتاق‌هایی در یک هتل در ایوردون و سالونی که برای دفتر روزنامه گرفته بودند، یاد می‌کند. به روایت او، قرار بود دهخدا نوشته‌ها را آماده کند و به پاریس بفرستد تا زیر نظر شیخ محمدخان چاپ شوند. ایرانیکا نیز چاپ دوره ایوردون را در پاریس ثبت کرده است. در سربرگ روزنامه، نشانی سوییس برای نامه‌ها و تلگراف‌هاست. در نامه‌های همکاران، پاریس جایی است که متن باید برای چاپ به آن برسد. نام چاپخانه مشخصی برای این سه شماره در منابعی که این گزارش به آن‌ها استناد می‌کند، به دست نیامد. ^{[۱] [۷] [۱۱] [۱۲]}

سه شماره و سه راه برای خواندن آن‌ها

شماره اول در اول محرم ۱۳۲۷، برابر با ۲۳ جنوری ۱۹۰۹، با یاد جهانگیرخان و توضیح اداره درباره بازگشت روزنامه آغاز می‌شود. در چاپ تهران بهای اشتراک برای تهران، دیگر شهرهای ایران و خارج کشور جدا بود. در ایوردون سه نرخ تازه چاپ شد. بیست فرانک برای ایران، پانزده فرانک برای شهر تبریز و بیست‌وپنج فرانک برای خارج. تبریز در همان نامه‌ای هم دیده می‌شود که دهخدا پیش از نشر نوشته بود. تفاوت نرخ‌ها در صفحه، گروه‌هایی از خوانندگان را نشان می‌دهد که اداره روزنامه جداگانه خطاب‌شان می‌کرد. ^{[۱] [۲] [۱۰]}

«چرند و پرند» در شماره اول ایوردون از لحظه دست گرفتن قلم شروع می‌شود. راوی می‌گوید منتظر بوده روزنامه دوباره چاپ شود و نوشته‌اش را از سر بگیرد. بعد از رسیدن نامه‌ای خبر می‌دهد که نسخه پاسخ محمدعلی‌شاه به عالمان نجف در آن بوده است. دهخدا عبارت «حرف پادشاه، پادشاه حرف‌هاست» را دست می‌اندازد و متن پاسخ شاه را پس از نوشته خود می‌آورد. خواننده در همان شماره هم لحن طنزنویس را می‌بیند و هم می‌تواند سندی را که او دستمایه نوشته کرده، جداگانه بخواند. سخن شاه درباره آرامش کشور و بیزاری مردم از مشروطه، در کنار مقدمه روزنامه‌ای قرار گرفته که ادامه کار خود را به دفاع از مشروطه گره زده بود. ^{[۱] [۱۳]}

در شماره دوم، به تاریخ ۱۵ محرم، برابر با ۶ فبروری ۱۹۰۹، سرلوحه و نرخ‌ها باقی‌اند. زیر آن‌ها بحثی درباره جایگاه سلطان آمده است. متن می‌پرسد سلطان قانون‌گذار است یا مجری قانون و برای دنبال کردن بحث، نسبت میان شریعت، قانون و اختیار پادشاه را بررسی می‌کند. در صفحه‌های بعد، زبان «چرند و پرند» عوض می‌شود. دهخدا این بار آدام اسمیت را مخاطب می‌گیرد و با حساب قران و تومان سراغ دخل دربار می‌رود. در روایت هجوآمیز او، تفنگ‌های دولت در بازار فروخته می‌شوند و بعد مأموران همان تفنگ‌ها را از مردم پس می‌گیرند و از آنان جریمه می‌ستانند. دهخدا از اسمیت می‌پرسد این پول حاصل کار، طبیعت یا سرمایه است. این حساب به متن طنز تعلق دارد. جای آن در شماره دوم کمک می‌کند ببینیم روزنامه چگونه بعد از بحث رسمی درباره اختیار سلطان، راه‌های تأمین پول دربار را نیز به پرسش می‌کشید. شماره دوم را می‌توان از بحث حقوقی صفحه اول خواند و بعد دید همان روزنامه چگونه در ستون طنز، سیاست را با کلمات روزمره به خواننده نزدیک می‌کند. ^{[۳] [۱۳]}

شماره سوم در ۱۵ صفر، برابر با ۸ مارچ ۱۹۰۹، در آغاز خود از مشترکانی خواست که پس از گرفتن این شماره، پول اشتراک را بفرستند. اداره در همان صفحه توضیح داد که وسایل کار هنوز کامل نشده و این شماره با تأخیر بیرون آمده است. در ادامه، روزنامه به سوگند پادشاه به قانون اساسی و حدود اختیار او پرداخت و گزارش‌هایی از وضع شهرهای ایران آورد. این گزارش‌ها روایت روزنامه از رخدادها در زمان درگیری بر سر مشروطه‌اند. در همان شماره، دهخدا برای جهانگیرخان شعر نشر کرد. عبارت «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» در پایان بند آغازین شعر آمده است. نام کسی که در شماره اول دوره تهران در نشانی مکاتبات بود، در شماره سوم ایوردون در یادبود بازمی‌گردد. ^{[۲] [۴] [۱۴]}

در پایان شماره سوم، ستون «چرند و پرند» شکل یک فرمان ساختگی را دارد. مخاطب آن «پارلمنت سویس» است و متن، با لقب‌ها و تعارف‌های فرمان‌های سلطنتی، به پارلمان سوییس دستور می‌دهد مخالفان را تنبیه کند. در بند بعد، برای اجرای این فرمان از فرستادن ترکه‌های باغ شاه تهران حرف می‌زند. جایی که در سربرگ یک نشانی واقعی برای نامه‌های روزنامه بود، در هجو به قلمرویی تبدیل می‌شود که شاه خیال می‌کند می‌تواند در آن فرمان بدهد. میان صفحه نخست و آخر این شماره، یک خواننده هم پیام کوتاه اداره درباره خرج نشر را می‌خواند و هم تقلید مفصل دهخدا از زبان فرمانروایی را. ^{[۴] [۱۳] [۱۴]}

در ایران ورود و پخش روزنامه آزاد نبود. ایرانیکا می‌نویسد که رساندن نسخه‌ها هزینه داشت و خوانندگان بعضی نسخه‌ها را دست‌به‌دست می‌کردند. ایرج افشار از نامه‌ای نقل کرده که در آن میرزا قاسم‌خان از ایوردون به پیرنیا در لندن نوشته بود خبرهای شماره چهارم به پاریس فرستاده می‌شوند. او پیشنهاد کرده بود اگر چاپ در پاریس می‌ماند و کار بر شیخ محمدخان سنگینی می‌کند، خودش به آن شهر برود تا فاصله نشر کمتر شود. برای شماره چهارم می‌توان رد خبرها، مسیر پست و پیشنهاد جابه‌جایی یک همکار را در نامه دید. مجموعه‌ای که در آرشیف مانده، پس از همان شماره سوم، با اعلان اشتراک در صفحه اول و شعر یادبود در صفحه‌های بعد، پایان می‌یابد. ^{[۵] [۷] [۱۲] [۱۴]}

منابع

1. اسکن شماره نخست ایوردون، ۲۳ جنوری ۱۹۰۹، مجموعه کتابخانه دانشگاه و ایالت بن.
2. اسکن شماره اول تهران، ۳۰ می ۱۹۰۷، همان مجموعه.
3. اسکن شماره دوم ایوردون، ۶ فبروری ۱۹۰۹، همان مجموعه.
4. اسکن شماره سوم ایوردون، ۸ مارچ ۱۹۰۹، همان مجموعه.
5. فهرست و دوره دیجیتال «صور اسرافیل»، کتابخانه دانشگاه و ایالت بن.
6. مدخل آرشیفی «صور اسرافیل» دوره قاجار، پروژه آرشیف نشریات فارسی.
7. مدخل «میرزا علی‌اکبر دهخدا»، ایرانیکا.
8. اسکن شماره ۳۲ تهران، ۲۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۶، کتابخانه دانشگاه و ایالت بن.
9. مدخل «انقلاب مشروطه و مطبوعات»، ایرانیکا.
10. دو نامه دهخدا به معاضدالسلطنه، رونویسی با توضیح نام‌ها، تریبون زمانه.
11. محمد صدرهاشمی، «تاریخ جراید و مجلات ایران»، جلد سوم، بخش انتقال دفتر به ایوردون.
12. ایرج افشار، «درباره دهخدا»، بخش نامه‌های میرزا قاسم‌خان و معاضدالسلطنه درباره چاپ و توزیع.
13. فهرست و رونویسی «چرند و پرند»، ویکی‌نبشته، شامل نوشته‌های سه شماره ایوردون.
14. رونویسی شماره سوم ایوردون و شعر یادبود جهانگیرخان، ویکی‌نبشته.

عکس شاخص، سرلوحه تاریخی «صور اسرافیل». طراح نامعلوم. اسکن کتابخانه دانشگاه و ایالت بن از طریق ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی در ایران.