«جدایی نادر از سیمین» چگونه از تهران به اسکار رسید؟
بخش‌های این نوشته
اصغر فرهادی در آشپزخانه دوستش در برلین بود که از خانه همسایه آهنگی ایرانی شنید. آن روزها روی فیلمنامه‌ای کار می‌کرد که تمام داستانش قرار بود در برلین بگذرد. فرهادی در گفت‌وگویی که شرکت پخش فیلم منتشر کرد، به یاد آورد که شنیدن آن آهنگ، خاطره‌ها و تصویرهای قصه دیگری را زنده کرد. روزهای بعد، آن تصویرها در خیابان و در وسایل نقلیه هم به ذهنش برمی‌گشتند. به ایران برگشت و نوشتن قصه تازه را آغاز کرد. او نام آهنگ و نام همسایه را در آن مصاحبه نگفت. از آن شام، جای آشپزخانه در روایت ساخت فیلم ماند و از قصه‌ای که در پی آن نوشت، فیلمی به نام «جدایی نادر از سیمین» ساخته شد. [۱]
داستان فیلم در اتاق یک قاضی آغاز می‌شود. سیمین می‌خواهد با نادر و دخترشان، ترمه، از ایران برود. کارهای سفر را انجام داده است. نادر می‌خواهد بماند و از پدرش که آلزایمر دارد مراقبت کند. سیمین درخواست طلاق کرده و هر دو رو به قاضی حرف می‌زنند. دوربین روبه‌روی آن‌هاست و مخاطب، دعوای زن و شوهر را از جای قاضی می‌بیند. فرهادی گفته است می‌خواست پرسش فیلم از همان نخستین صحنه مطرح شود. آینده یک کودک در کشور خودش بهتر است یا در بیرون از آن؟ سیمین برای رفتن دلیل دارد و نادر برای ماندن. هر دو، دخترشان را در نظر دارند و ترمه هنوز در اتاق حضور ندارد. [۱] [۲] [۳]
فیلمی که کارش در تهران متوقف شد
گزارش‌های زمان تولید، آغاز فیلم‌برداری را در تابستان ۱۳۸۹ ثبت کرده‌اند. در همان دوره، فرهادی در چهاردهمین جشن خانه سینما گفت آرزو دارد شماری از فیلم‌سازان و بازیگران ایرانی خارج از کشور بتوانند برگردند و جعفر پناهی دوباره فیلم بسازد. در اوایل میزان، مقام‌های سینمایی وزارت ارشاد پروانه ساخت «جدایی نادر از سیمین» را لغو کردند. گزارش روزنامه «شرق» در ۴ میزان ۱۳۸۹، سخنان مقام‌های این وزارت را در پیوند با همان مراسم ثبت کرده است. پس از چند روز، مدیر روابط عمومی معاونت سینمایی در برنامه «هفت» گفت مجوز ادامه کار صادر شده و فیلم‌برداری می‌تواند از ۱۰ میزان از سر گرفته شود. او این تصمیم را به عذرخواهی فرهادی نسبت داد. خود فرهادی بعدتر در گفت‌وگو با تلویزیون آلمان، فشار افکار عمومی را در گرفتن اجازه ادامه کار مؤثر دانست. [۴] [۵] [۶] [۷]
در برابر دوربین محمود کلاری، لیلا حاتمی نقش سیمین را بازی کرد و پیمان معادی نقش نادر را. سارینا فرهادی، دختر کارگردان، ترمه بود. ساره بیات نقش راضیه را گرفت و شهاب حسینی نقش حجت، شوهرش، را. فرهادی در گفت‌وگو درباره ساخت فیلم توضیح داد که برای انتخاب بازیگران وقت زیادی گذاشت. در تمرین، شیوه کار را با هر بازیگر تنظیم می‌کرد و از او می‌خواست به خواست و رفتار شخصیت خودش توجه کند. به گفته او، صحنه‌ها در محل فیلم‌برداری شدند. برای دفتر قاضی و محکمه اجازه فیلم‌برداری در محل واقعی را نداشتند و گروه، این فضاها را در دو مکتب متروک ساخت. پس اتاقی که مخاطب در آغاز به‌سادگی آن را دفتر یک قاضی می‌پذیرد، حاصل کار گروه در فضای دیگری بود. [۱] [۲]
آنچه پشت در می‌گذرد
پس از رد درخواست طلاق، سیمین به خانه پدر و مادرش می‌رود. ترمه پیش نادر می‌ماند. از این‌جا کارهای روزمره خانه مسیر قصه را عوض می‌کنند. کسی باید هنگام کار نادر مراقب پیرمرد باشد. نادر راضیه را استخدام می‌کند. راضیه باردار است و شوهرش خبر ندارد که او این کار را پذیرفته است. یک روز نادر به خانه برمی‌گردد و پدرش را تنها می‌یابد. دست پیرمرد بسته شده است. وقتی راضیه برمی‌گردد، نادر با او درگیر می‌شود و او را از خانه بیرون می‌کند. بعد خبر می‌رسد که راضیه جنینش را از دست داده است. پرسش‌هایی که در آغاز درباره سفر و طلاق بود، حالا به اتفاقی می‌رسد که هر خانواده از زاویه خودش تعریف می‌کند. [۱] [۲] [۸]
فرهادی در یادداشتش برای معرفی فیلم، رسیدگی به معما را به تماشاگر سپرده است. در عمل، مخاطب بخشی از برخورد در آستانه در را می‌بیند و بعد باید حرف کسانی را بشنود که از عواقب آن می‌ترسند. این‌که نادر چه وقت از بارداری راضیه باخبر شده بود، می‌تواند مسیر پرونده را عوض کند. خبری که راضیه درباره رویدادی پیش از درگیری به زبان می‌آورد، اطمینان به علت از دست رفتن جنین را هم به هم می‌زند. در این ساختار، یک پرسش قاضی یا حرفی که در خانه به‌ظاهر گذرا گفته شده، چند صحنه بعد معنای دیگری پیدا می‌کند. تماشاگر باید آنچه به یاد دارد را کنار روایت شخصیت‌ها بگذارد. [۱] [۳] [۸]
راه‌حل پیشنهادی سیمین، پرداخت پول و پایان دادن به نزاع است. برای خانواده راضیه، که گرفتاری مالی دارد، پول اهمیت دارد. برای نادر، پرداخت پول با این پرسش گره خورده که آیا مسئول اتفاق است. راضیه هم وقتی قرار می‌شود درباره علت از دست رفتن جنین به قرآن سوگند بخورد، حاضر به سوگند نمی‌شود. این صحنه نتیجه رسیدگی محکمه را به شیوه دیگری در برابر مخاطب می‌گذارد. شخصی که امکان دارد از توافق سود ببرد، در لحظه تصمیم از گفتن چیزی که از آن مطمئن نیست سر باز می‌زند. هزینه این تصمیم را خانواده او باید بپردازد. [۱] [۸]
پرسش‌های بزرگ‌تر از همین جزئیات می‌آیند. نادر یک روز به مراقب پدرش نیاز دارد و راضیه به مزد آن کار. یکی می‌تواند برای پرداخت خسارت مذاکره کند و دیگری با پیامد قبول یا رد آن در خانه روبه‌رو می‌شود. ترمه نیز در جریان رسیدگی به پرونده باید میان کمک به پدر و گفتن آنچه می‌داند تصمیم بگیرد. فرهادی در مصاحبه‌اش درباره دو خانواده، از تفاوت موقعیت اجتماعی آن‌ها حرف زده است. در فیلم، این تفاوت در رفت‌وآمد، وقت، پول و امکان تصمیم‌گیری دیده می‌شود. کنار هم گذاشتن این موقعیت‌ها باعث می‌شود یک عمل واحد، در هر خانه معنای متفاوتی پیدا کند. [۱] [۲] [۸]
اتاق‌ها و راهروهای تنگ در شکل گرفتن روایت سهم دارند. راهنمای نمایش فیلم در دانشگاه میشیگان به دوربین روی دست و تدوین تند در جاهایی چون موتر، آپارتمان و راهرو اشاره می‌کند. با عوض شدن جای دوربین و برش تصویر، توجه از یک نفر به نفر بعدی می‌رود. در عوض، نماهای آغاز و پایان طولانی‌اند. هر دو بار نادر و سیمین در یک قاب دیده می‌شوند و فاصله میان‌شان در همان قاب می‌ماند. فرهادی در گفت‌وگو با مجله «فیلم‌میکر» گفته است آهنگ کلی روایت در فیلمنامه شکل گرفت و جزئیات ضرباهنگ در تدوین پیدا شد. تماشاگر فرصت دارد در اتاق قاضی صورت هر دو نفر را ببیند. چند صحنه بعد، در خانه‌ای که چند نفر هم‌زمان حرف می‌زنند یا از قاب بیرون می‌روند، توجه او نیز باید مدام جابه‌جا شود. [۸] [۱۶]
از جشنواره فجر تا سه جایزه برلین
فیلم در بیست‌ونهمین جشنواره فجر در تهران به نمایش درآمد. در همان دوره، فرهادی برای کارگردانی و فیلمنامه جایزه گرفت و فیلم در رأی‌گیری تماشاگران هم برگزیده شد. هم‌زمان، گروه در برلین برای نمایش بین‌المللی فیلم آماده می‌شد. در ۱۹ فبروری ۲۰۱۱، هیأت داوران برلیناله به ریاست ایزابلا روسلینی خرس طلایی بهترین فیلم را به «جدایی نادر از سیمین» داد. دو خرس نقره‌ای بازیگری هم به گروه بازیگران زن و گروه بازیگران مرد رسید. در عکس‌های رسمی اختتامیه، ساره بیات و سارینا فرهادی جایزه گروه زنان را می‌گیرند. پیمان معادی، بابک کریمی و علی‌اصغر شهبازی به نمایندگی از گروه مردان روی صحنه‌اند. [۲] [۹] [۱۰]
گروه که به تهران برگشت، مدیر بنیاد سینمایی فارابی برای استقبال به میدان هوایی رفت. در اکران نوروز ۱۳۹۰، فیلم به سالن‌های عمومی راه یافت. در سنبله همان سال، پانزدهمین جشن خانه سینما چند جایزه از جمله تندیس بهترین فیلم را به آن داد. بنیاد فارابی نیز خبر داد که کمیته انتخاب، فیلم فرهادی را به عنوان نماینده ایران در اسکار معرفی کرده است. در فهرست نامزدی‌های آکادمی، فیلم در دو بخش حضور داشت. یکی بخش فیلم غیرانگلیسی‌زبان بود و دیگری فیلمنامه اصلی، که نام فرهادی در آن کنار نویسندگان فیلم‌هایی چون «هنرمند» و «نیمه‌شب در پاریس» قرار گرفت. نامزدی فیلمنامه به همان متن و شیوه روایت مربوط می‌شد که کارگردان از آشپزخانه دوستش در برلین به یاد آورده بود. [۷] [۱۱] [۱۲] [۱۳]
وقتی نام فیلم در لس‌آنجلس خوانده شد
در ۲۶ فبروری ۲۰۱۲، در هشتادوچهارمین دوره اسکار، ساندرا بولاک نام «جدایی نادر از سیمین» را به عنوان برنده بخش فیلم غیرانگلیسی‌زبان خواند. فیلم‌های نامزد دیگر از بلجیم، کانادا، اسرائیل و پولند بودند. فرهادی از میان تماشاگران بلند شد و به صحنه رفت. در آرشیف آکادمی، این جایزه به نام فیلم و به نمایندگی از ایران ثبت شده است. «نیمه‌شب در پاریس» به نویسندگی وودی آلن جایزه فیلمنامه اصلی را گرفت. برای سینمای ایران، جایزه فیلم غیرانگلیسی‌زبان نخستین اسکار بود. [۱۳] [۱۴] [۱۵]
فرهادی روی صحنه به انگلیسی صحبت کرد. گفت ایرانیان بسیاری در جهان مراسم را تماشا می‌کنند و از مردمی یاد کرد که نام کشورشان را در میان گفت‌وگوهای سیاسی و تهدیدهای جنگی می‌شنوند. او گفت فرهنگ ایران زیر «غبار سنگین سیاست» پنهان مانده است و جایزه را به مردم کشورش تقدیم کرد. در ایران، به گزارش سعید کمالی دهقان در «گاردین»، تلویزیون دولتی مراسم را زنده پخش نکرد. بخشی از مخاطبان آن را از ماهواره دنبال کردند و خبر، ویدیو و متن سخنرانی در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. آنچه در لس‌آنجلس چند دقیقه طول کشید، در ایران در ساعت‌های آغاز صبح خبر شد. [۱۴] [۱۵]
در پایان فیلم، ترمه برای انتخاب یکی از والدین روبه‌روی قاضی می‌نشیند. نادر و سیمین به راهرو می‌روند تا دخترشان بتواند حرف بزند. دوربین پیش آن دو در بیرون می‌ماند و نوشته‌های پایانی روی تصویر انتظارشان می‌آید. در آغاز، زن و شوهر از آینده دختر حرف می‌زدند. در این صحنه، نوبت حرف زدن دختر است. تا وقتی تصویر برقرار است، نادر و سیمین هر کدام در گوشه‌ای از راهرو منتظرند. [۱] [۸]
منابع
- پرونده مطبوعاتی «جدایی نادر از سیمین» و مصاحبه با اصغر فرهادی، سونی پیکچرز کلاسیکس.
- پرونده فیلم و تصاویر رسمی نمایش و اختتامیه، آرشیف برلیناله ۲۰۱۱.
- گفت‌وگوی تایم اوت با اصغر فرهادی، درباره صحنه نخست و نقش مخاطب.
- گزارش آغاز فیلم‌برداری در تهران، صدای امریکا، تابستان ۱۳۸۹.
- گزارش روزنامه شرق از لغو پروانه ساخت، ۴ میزان ۱۳۸۹، آرشیف مگیران.
- گزارش صدور مجوز ادامه فیلم‌برداری، رادیو فردا، ۱۳۸۹.
- گزارش بازگشت گروه فیلم از برلین و نقل مصاحبه فرهادی با تلویزیون آلمان، رادیو زمانه، ۲ حوت ۱۳۸۹.
- راهنمای نمایش و بررسی صحنه‌های «جدایی نادر از سیمین»، انجمن فیلم دانشگاه میشیگان.
- گزارش پایان بیست‌ونهمین جشنواره فیلم فجر، رادیو فردا، دلو ۱۳۸۹.
- فهرست رسمی برندگان شصت‌ویکمین برلیناله، ۱۹ فبروری ۲۰۱۱.
- گزارش اکران نوروز ۱۳۹۰، رادیو زمانه.
- گزارش جشن خانه سینما و انتخاب نماینده ایران برای اسکار، رادیو فردا، ۲۶ سنبله ۱۳۹۰.
- نامزدها و برندگان هشتادوچهارمین دوره اسکار، آکادمی علوم و هنرهای سینما.
- ویدیوی اهدای جایزه و سخنرانی اصغر فرهادی، حساب رسمی آکادمی اسکار.
- سعید کمالی دهقان، گزارش واکنش‌ها به جایزه در ایران، گاردین، ۲۷ فبروری ۲۰۱۲.
- گفت‌وگوی مجله فیلم‌میکر با اصغر فرهادی، درباره جای دوربین در صحنه نخست و شکل گرفتن ضرباهنگ در نوشتن و تدوین.
عکس شاخص، اصغر فرهادی در جشنواره فجر در سال ۲۰۱۶. عکس حامد ملک‌پور، تسنیم، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY 4.0.
