کتاب مزامیر جلفای نو ۶۰۴ صفحه داشت
بخش‌های این نوشته
در فهرست کتاب‌های چاپ‌شده جلفای نو، نسخه‌ای از مزامیر ارمنی با ۶۰۴ صفحه ثبت شده است. این کتاب در سال ۱۶۳۸ میلادی از چاپخانه‌ای بیرون آمد که خاچاطور کساراتسی در اصفهان برپا کرده بود. حجم نسخه نقطه آغاز خوبی برای روایت کار چاپ است. یک کتاب بلند به آماده کردن صفحه‌های بسیار و نگه داشتن ترتیب آن‌ها نیاز داشت.
در مطلب پیشین سایت، آغاز چاپ کتاب به دست ارامنه جلفا مطرح شده بود. این روایت از داخل همان کارگاه و از روی چند نسخه مشخص پیش می‌رود. فهرست کتابخانه دانشگاه ایلینوی در کنار مزامیر، از کتاب‌های دیگری یاد می‌کند که در همان چاپخانه تهیه شدند. هر اثر اندازه، شمار صفحه و شیوه تنظیم خود را داشت.
خاچاطور کساراتسی، روحانی ارمنی، با آموزش در جلفای نو پیوند داشت. چاپخانه بخشی از محیطی بود که در آن کتاب دینی تهیه و خوانده می‌شد. برای شناخت کارگاه، باید به نسخه و نیاز خوانندگان با هم توجه کرد. کتابی با صدها صفحه قرار بود در محیطی به کار برود که زبان و محتوایش برای خوانندگان معینی اهمیت داشت.
دو ستون و شماره‌های ارمنی
در شرح نسخه‌ای دیگر از کارگاه، از صفحه‌های دوستونه و شماره‌گذاری با عددهای ارمنی یاد شده است. این نسخه درباره زندگی پدران کلیسا بود و ۷۰۵ صفحه داشت. شرح کاغذ و اندازه صفحه هم در فهرست آمده است. اطلاعاتی که امروز در چند سطر کتاب‌شناسی خوانده می‌شوند، زمانی حاصل تصمیم‌های روزانه کارگاه بودند.
صفحه دوستونه به خواننده کمک می‌کرد سطرها را در فضای محدود کاغذ دنبال کند. شماره‌گذاری به کسی که برگ‌ها را مرتب می‌کرد یا بعدتر می‌خواست به بخشی از کتاب برگردد امکان می‌داد جای صفحه را پیدا کند. توجه به این جزئیات تاریخ چاپ را از فهرست نام‌ها فراتر می‌برد. می‌شود کار کسی را دید که باید نظم کتاب را هنگام تولید و بستن برگ‌ها نگه می‌داشت.
یک نسخه در میان چند محصول کارگاه
فهرست کتابخانه برای مزامیر عنوان، محل چاپ، سال و شمار صفحه می‌دهد و یادآور می‌شود که نسخه انجامه ندارد. بخشی از اطلاعات هر کتاب از نوشته داخل آن می‌آید و بخشی از بررسی و مقایسه نسخه‌ها به دست می‌آید. تاریخ‌نگار چاپ این دو را کنار هم می‌گذارد تا سرگذشت کتاب را بازسازی کند.
در فهرست دانشگاه ایلینوی، نمونه‌های چاپ ارمنی از شهرهای دیگری مانند لویو نیز آمده‌اند. یک نسخه مزامیر در سال ۱۶۱۶ در لویو چاپ شده بود. برای مطالعه جلفا، وجود آن نمونه کمک می‌کند بین نخستین آثار یک کارگاه محلی و پیشینه گسترده‌تر چاپ کتاب به زبان ارمنی فرق بگذاریم.
وقتی کتاب مزامیر را در کنار نسخه دوستونه بگذاریم، از روی خود صفحه‌ها می‌توان دید کارگاه به یک شکل ثابت محدود نبود. نیاز هر متن بر شمار برگ، تنظیم سطر و اندازه کتاب اثر می‌گذاشت. روایت جلفای نو از همین جا ملموس می‌شود. پیش روی خواننده کتابی است که می‌توان صفحه‌هایش را شمرد و در کنار آن کتاب دیگری که صفحه‌بندی متفاوتی دارد.
منابع
در همین سایت بخوانید. ارمنیان جلفا چگونه نخستین کتاب چاپی ایران را منتشر کردند؟
