ارمنیان جلفا چگونه نخستین کتاب چاپی ایران را منتشر کردند؟
بخش‌های این نوشته
در سال ۱۰۱۷ خورشیدی، در جلفای اصفهان کتابی به زبان ارمنی از چاپ بیرون آمد که در تاریخ نشر ایران جایگاهی ویژه پیدا کرد: «زبور داوود» یا «ساغموس». خاچاطور کساراتسی و همکارانش آن را در محیط صومعه نجات‌دهنده همگان منتشر کردند. نسخه‌ای از این کتاب اکنون در کتابخانه بادلین دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شود.[۱][۲]
داستان این کتاب، توجه را از چاپخانه‌های مشهور دوره قاجار به کارگاه‌های ارمنیان در ایران صفوی می‌برد. برای فهم آن باید سراغ مدرسه‌های جلفا، نیاز کلیسا به کتاب، مهارت صنعتگران و پیوندهای تجاری این جامعه رفت. خود نسخه چاپی نیز اطلاعاتی دارد که روایت‌های کلی درباره «ورود چاپ» را دقیق‌تر می‌کند.
نخستین کتاب چاپی ایران به چه زبانی بود؟
ویلم فلور در مدخل «چاپ» دانشنامه ایرانیکا، زبور چاپ‌شده در جلفا را نخستین کتاب چاپی ایران معرفی می‌کند. زبان و خط آن ارمنی بود. به همین دلیل، وقتی از نخستین کتاب چاپی «در ایران» سخن می‌گوییم، محل تولید را در نظر داریم. بحث نخستین کتاب فارسی، چه درون ایران و چه بیرون از آن، به بررسی جداگانه نیاز دارد.
این تفکیک، جای تجربه جلفا را در تاریخ روشن می‌کند. تاریخ چاپ ایران از چند مسیر زبانی و فنی ساخته شده است. برای نمونه، چاپ چاو در دوره ایلخانی به پول کاغذی مربوط بود. چاپ کتاب با حروف در جلفا، محصول و محیط تولید دیگری داشت.[۱] تجربه پیشین را می‌توان در مطلب شکست پول کاغذی چاو در ایران ایلخانی دنبال کرد.
جلفا چه محیطی برای تولید کتاب فراهم می‌کرد؟
وازکن قوکاسیان در مدخل جلفای دوره صفوی، این محله اصفهان را یکی از مراکز مهم کتاب‌سازی ارمنی معرفی می‌کند. در صومعه، کلیساهای محلی و کارگاه‌های مستقل، کاتبان و نگارگران برای کلیساها و خانواده‌های مرفه نسخه‌های خطی تولید می‌کردند. چاپ در محیطی شکل گرفت که از پیش با نوشتن، آموزش و ساخت کتاب پیوند داشت.
کساراتسی در صومعه مدرسه آموزش عالی ایجاد کرده بود. دستور زبان، فلسفه، هندسه، موسیقی و الهیات از موضوع‌های آموزش در این محیط بود. چنین مرکزی هم خواننده و مصرف‌کننده کتاب داشت و هم افرادی که می‌توانستند در تهیه و تصحیح متن همکاری کنند.
قوکاسیان، آشنایی کساراتسی با کتاب‌های چاپی در سفر به لهستان و حضور نوشته‌های تبلیغی کاتولیکی در جلفا را نیز در این زمینه مطرح می‌کند. کتاب‌های مبلغان رایگان توزیع می‌شد و این رقابت مذهبی، اهمیت تولید کتاب برای جامعه ارمنی را بیشتر می‌کرد.[۳]
چاپخانه چگونه با امکانات محلی ساخته شد؟
سبوه دیوید آسلانیان در پژوهش خود درباره چاپ عصر صفوی، به انجامه کتاب‌ها رجوع کرده است. انجامه، نوشته پایانی یک نسخه است که ممکن است نام سازنده، محل، تاریخ و دشواری‌های کار را ثبت کند. در انجامه زبور، کساراتسی از کاری یک‌ساله و پنج‌ماهه با همکاری اعضای صومعه سخن می‌گوید.
آسلانیان این شاهد را دلیلی برای جدی گرفتن ساخت چاپخانه با منابع محلی می‌داند. ساخت ابزار و آزمودن روش تولید بخشی از خود تجربه بود. کاغذ و مرکب نیز در مجموعه صومعه تهیه می‌شد.
در عین حال، آسلانیان میان نخستین تجربه محلی و کوشش‌های بعدی فرق می‌گذارد. چاپخانه‌های بعدی برای بهتر کردن تجهیزات و تأمین حروف و کاغذ، به ارتباط با ارمنیان شهرهای بندری اروپا نیاز پیدا کردند. [۴]
نسخه باقی‌مانده چه چیزی نشان می‌دهد؟
نسخه بادلین با شناسه «وت. اور. اف. آرم. ۱» ثبت شده است. شرح کتابخانه‌ای آن، کتاب را زبور به زبان ارمنی، چاپ اصفهان، با ۵۷۲ صفحه و اندازه حدود ۱۶ سانتی‌متر معرفی می‌کند. متن در یک ستون چاپ شده و فضای متن هر صفحه حدود ۱۰۰ در ۵۷ میلی‌متر است.
در آغاز بخش‌ها، آرایه و حروفی دیده می‌شود که شکل پرنده گرفته‌اند. این جزئیات نشان می‌دهد انتقال از نسخه خطی به چاپ، با حفظ سلیقه آرایشی کتاب همراه بود. تصویر شاخص این نوشته از همین نسخه گرفته شده است و امکان بررسی ظاهر حروف و صفحه را فراهم می‌کند.
شرح نسخه، به نام چند همکار کساراتسی نیز اشاره دارد، از جمله استاد هاکوب‌جان و روحانیانی که در انجام کار سهیم بودند. بنابراین نام پیشوای چاپخانه باید در کنار کار گروهی کسانی خوانده شود که متن، حروف و ابزار را آماده کردند.[۲]
پس از زبور چه کتاب‌هایی چاپ شد؟
راهنمای کتاب‌شناسی ارمنی کتابخانه دانشگاه ایلینوی، چهار عنوان را برای کارگاه نخستین جلفا فهرست می‌کند. پس از زبور، کتاب زندگی پدران کلیسا و متن آیینی نماز در حدود سال ۱۰۲۰ و کتاب دعاهای ساعات در حدود سال ۱۰۲۱ خورشیدی منتشر شد.
این فهرست، از یک برنامه کوچک اما مشخص برای تولید متن‌های دینی خبر می‌دهد. توضیح کتاب‌شناختی «زندگی پدران کلیسا» به صفحه‌بندی دو ستونی و شمار ۷۰۵ صفحه اشاره دارد. تفاوت شکل و حجم این کتاب‌ها نیز یادآوری می‌کند که با یک محصول واحد و تکرار ساده همان صفحه‌ها روبه‌رو نیستیم.[۵]
چرا یک آغاز زودهنگام به کار دائمی تبدیل نشد؟
فلور از دشواری فراهم کردن مرکب و کاغذ مناسب و از وقفه‌های کار چاپ در جلفا یاد می‌کند. آسلانیان نیز در بررسی کوشش‌های بعدی، نقش حمایت مالی و فنی بازرگانان را برجسته می‌سازد. دستگاه چاپ برای ادامه کار به شبکه تأمین، مهارت و سفارش کتاب نیاز داشت.[۱][۴]
این سابقه را نباید به شکلی مستقیم و بی‌وقفه به مطبوعات قاجار وصل کرد. میان کتاب دینی ارمنی در کارگاه جلفا و کاغذ اخبار میرزا صالح شیرازی، فاصله زمانی، تفاوت مخاطب و دگرگونی فناوری وجود داشت. نسخه کوچک زبور، بخشی از این تاریخ چندمسیره را در حروف و صفحه‌های خود نگه داشته است.
پانویس‌ها و منابع
- ویلم فلور، «چاپ»، دانشنامه ایرانیکا، جلد چهارم، صفحات ۷۶۰ تا ۷۶۴، انتشار ۱۳۶۹، به‌روزرسانی ۱۳۹۶، بخش چاپخانه ارمنی جلفا.
- کتابخانه بادلین دانشگاه آکسفورد، رکورد نسخه زبور، شناسه «وت. اور. اف. آرم. ۱». تصویر و بازنشر شرح کتابخانه‌ای در ویکی‌انبار، شامل مشخصات نسخه و گزارش ورژ نرسسیان.
- وازکن قوکاسیان، «جلفا، دوره صفوی»، دانشنامه ایرانیکا، بخش دین و آموزش، بندهای مربوط به کساراتسی، کتاب‌سازی و چاپ.
- سبوه دیوید آسلانیان، «ورود زودهنگام چاپ به ایران صفوی، نگاهی تازه به نخستین چاپخانه ارمنی در جلفای نو اصفهان»، مجله هاندس آمسوریا، انتشار ۱۳۹۳، به‌ویژه صفحات ۴۰۵ تا ۴۱۰ و بخش بررسی شبکه‌های تجاری. نسخه دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس.
- کتابخانه دانشگاه ایلینوی، «مقدمه‌ای بر کتاب‌شناسی ارمنی»، بخش اصفهان، فهرست کتاب‌های چاپ‌شده در جلفای نو.
تصویر شاخص: صفحه‌ای از زبور ارمنی چاپ جلفای اصفهان، از مجموعه کتابخانه بادلین آکسفورد. بازنشر وفادارانه اثر دوبعدی با وضعیت مالکیت عمومی در ویکی‌انبار.
