جلد بازمانده کتابی که در کوریا با حروف فلزی چاپ شد
بخش‌های این نوشته
در کتابخانه ملی فرانسه جلد دومی از «جیکجی» نگهداری می‌شود. در پایان نسخه آمده است که کتاب در سال ۱۳۷۷ میلادی در معبد هونگ‌دوک، در شهر چونگ‌جو در کوریا، با حروف فلزی متحرک چاپ شده بود. برای روایت این کتاب، همین چند سطر پایان نسخه اهمیت دارند. آن‌ها نام محل و زمان چاپ را به صفحه‌هایی وصل می‌کنند که هنوز باقی مانده‌اند.
بائگون، راهب بودایی، سخنان و آموزه‌هایی را که در متن می‌خوانیم گرد آورده بود. هدف کتاب رساندن گزیده‌ای از آموزه‌های ذن به خواننده بود. انتشار آن پس از دوره گردآوری متن به همکاری چند نفر نیاز داشت. در پرونده ثبت اثر در یونسکو، نام سوک‌چان و دال‌دام در میان کسانی آمده که به نشر کمک کردند. میودوک، زن راهب، برای پیش بردن کار کمک مالی داد. از همان فهرست کوتاه، می‌شود میان گردآوری متن و آماده کردن کتاب چاپی فرق گذاشت.
«جیکجی» در دو جلد چاپ شد. جلد اول هنوز پیدا نشده و جلد دوم در پاریس مانده است. بخشی از آنچه درباره ترتیب نوشته‌ها و ظاهر نسخه می‌دانیم از روی همین جلد خوانده می‌شود. هر ادعایی درباره جلد دیگر به شواهدی بیرون از نسخه بازمانده نیاز دارد. این وضع برای تاریخ کتاب آشناست. گاهی از یک مجموعه، تنها یک بخش باقی می‌ماند و همان بخش اطلاعات تعیین‌کننده‌ای درباره تولید همه آن به دست می‌دهد.
حروفی که دوباره کنار هم می‌نشستند
در چاپ با حروف متحرک، حروف را می‌شد برای یک صفحه کنار هم گذاشت و پس از چاپ در ترکیب دیگری به کار برد. در «جیکجی»، جنس این حروف فلز بود. خواندن خود کتاب و نوشته پایانش در کنار گزارش پژوهشگران، امکان می‌دهد متن دینی و ابزار تولیدش را هم‌زمان بررسی کنیم. برای راهبان معبد، چاپ راهی برای تکثیر متن بود. برای پژوهشگران امروز، اثر بازمانده شاهدی با زمان و محل مشخص است.
در منابع تاریخی کوریا از چاپ‌های فلزی قدیمی‌تر هم یاد شده است. یونسکو «جیکجی» را قدیمی‌ترین نمونه بازمانده شناخته‌شده از چاپ با حروف فلزی متحرک معرفی می‌کند. عبارت «نمونه بازمانده» مهم است. سابقه یک روش می‌تواند از تاریخ کهن‌ترین شیئی که هنوز در دسترس است، قدیمی‌تر باشد. این نسخه زمان و مکانی را مشخص می‌کند که برای آن شاهد مادی داریم.
از کارگاه معبد تا قفسه کتابخانه
وقتی به آخر نسخه برمی‌گردیم، از کسانی می‌خوانیم که متن را آماده کردند، برای نشرش کمک دادند و کتاب را در محل معینی به چاپ رساندند. همین یادداشت‌ها کار تولید کتاب را از یک تاریخ کوتاه بیرون می‌آورند. دست‌کم یک گردآورنده، همکاران نشر و کسی که هزینه‌ای را بر عهده گرفت، در سرگذشت آن حضور دارند.
آنچه امروز در پاریس محفوظ است همه کتاب نیست. جلد بازمانده هنوز می‌تواند نشان دهد مردم یک معبد در چونگ‌جو چگونه برای رساندن متن به خوانندگان بیشتر دست به کار شدند. برای دیدن این بخش از تاریخ، کافی است از صفحه آخر به صفحه‌های پیش از آن برگردیم و رد کار چاپ را در همان نوشته‌ها دنبال کنیم.
عکس شاخص. صفحه‌های کتاب چاپی جیکجی | منبع تصویر | Authored by Baegun Hwaseng (1289-1374), a master of Seon Buddhism in Korea, and published by his students, Seokchan and Daljam in 1377. | Public domain
