کشتی شکلتون در یخ غرق شد، اما ۲۸ نفر به خانه برگشتند

شام ۲۱ نوامبر ۱۹۱۵، مردان در خیمه‌هایشان روی یخ بودند که صدای ارنست شکلتون را شنیدند. او فریاد زد که کشتی دارد می‌رود. به روایت یکی از اعضای گروه در کتاب «جنوب»، مردها به بلندی‌های اطراف اردوگاه دویدند و اندورنس را دیدند که در فاصله بیش از دو کیلومتر، از سمت دماغه فرو می‌رود. عقب کشتی لحظه‌ای بالا ماند و سپس ناپدید شد. خیمه‌ها روی یخ شناور بودند. ۲۸ نفری که از کشتی بیرون آمده بودند، هنوز جایی روی خشکی برای رفتن نداشتند.^۱

آنان سه هفته پیش از غرق شدن، اندورنس را ترک کرده بودند. چند قایق، خیمه و ذخیره خوراک به اردوگاه برده شده بود. تا آن شب می‌شد از دور به دکل‌های کشتی نگاه کرد و جای آن را در پهنه یخ نشان داد. از فردای غرق شدن، راه رسیدن به خشکی به حرکت تکه یخ زیر پا، دوام قایق‌ها و فرصتی بستگی داشت که باد و دریا برای به آب انداختن آن‌ها می‌دادند. در جایی که کشتی فرو رفته بود، کسی منتظر پیامی از گروه نبود که مسیرشان را از روی آن پیدا کند.^{۱، ۲}

دریایی که به راه تبدیل نشد

شکلتون در ۱۹۱۴ سفر خود را برای عبور از قطب جنوب آغاز کرده بود. طرح او دو گروه داشت. یک گروه با اندورنس از راه دریای ودل به قاره می‌رسید و پیاده به‌سوی قطب می‌رفت. گروه دیگر با کشتی اورورا از سمت دریای راس وارد می‌شد و در طول راه ذخیره خوراک و وسایل می‌گذاشت تا گروه شکلتون در نیمه دوم مسیر از آن استفاده کند. زمان‌بندی دو گروه به یکدیگر وابسته بود. جنگ جهانی اول آغاز شده بود و آن‌ها سفر را در همان سال شروع کردند. اندورنس در دسمبر از جورجیای جنوبی به‌سوی دریای ودل رفت.^{۱، ۲، ۴}

در جنوری ۱۹۱۵، یخ راه اندورنس را بست و کشتی با توده‌های شناور آن به حرکت درآمد. مردان زمستان را در کشتی ماندند. در اکتوبر فشار یخ چنان شد که عرشه و بدنه زیر بار آن تغییر شکل داد و آب به کشتی درآمد. شکلتون در ۲۷ اکتوبر فرمان ترک کشتی را داد. مردان بعد از پیاده شدن هم کوشیدند آن‌چه را می‌توانستند از کشتی بیرون بیاورند. در یکی از تلاش‌ها برای رفتن به‌سوی آب باز، حمل بار بر برف چنان کند بود که نفرات چند بار راه رفته را برگشتند تا باقی وسایل را بیاورند.^{۱، ۲}

خود یخ مسیر را تعیین می‌کرد. فرانک ورسلی، ناخدای اندورنس، هر وقت آفتاب نمایان می‌شد موقعیت اردوگاه را اندازه می‌گرفت. اندازه‌گیری‌ها نشان می‌داد که باد بیش از جریان آب بر حرکت تکه یخ اثر دارد. امید این بود که یخ آن‌ها را به شمال و به لبه آب باز ببرد. در اواخر جنوری ۱۹۱۶، مردان در محل تازه‌ای که اردوگاه «صبر» نام گرفت، منتظر ماندند. در اپریل، وقتی موج از زیر تکه یخ گذشت، شکافی میان قایق‌ها و خیمه‌ها باز شد. شکلتون از شبی نوشته است که یکی از مردان با کیسه خوابش در آب افتاد و او پیش از بسته شدن شکاف بیرونش کشید.^{۱، ۲}

دو قایق برای سقف و یک قایق برای سفر

روز ۹ اپریل ۱۹۱۶، وقتی میان یخ‌ها راهی باز شد، سه قایق به آب انداخته شدند. شش روز بعد به جزیره فیل رسیدند. گاه‌شمار انجمن سلطنتی جغرافیا می‌گوید ۴۹۷ روز می‌شد که این مردان پای بر زمین سخت نگذاشته بودند. محل نخست فرود برای ماندن مناسب نبود و دو روز بعد به نوار کوچکی در ساحل رفتند که بعدها به نام فرانک وایلد نام‌گذاری شد. باد یکی از خیمه‌های بزرگ را پاره کرد و موج دو کیسه لباس را از کنار قایق برد. سرمای سفر هم چند تن را از پا انداخته بود.^{۱، ۲}

جزیره در مسیر رفت‌وآمد معمول کشتی‌ها نبود. شکلتون تصمیم گرفت برای آوردن کمک به جورجیای جنوبی برود. فاصله این سفر دریایی نزدیک به ۱٬۳۰۰ کیلومتر بود. جیمز کِرد، بزرگ‌ترین قایق گروه، حدود هفت متر طول داشت. هری مک‌نیش، نجار کشتی، برای آماده‌سازی قایق کار کرد و بخشی از آن را پوشاند تا آب کمتری وارد شود. شکلتون با ورسلی، تام کرین، مک‌نیش، تیم مک‌کارتی و جان وینسنت در ۲۴ اپریل راه افتاد. فرانک وایلد مسوول ۲۲ نفری شد که در جزیره ماندند.^{۱، ۲، ۳}

جدا شدن از ساحل هم آسان نبود. شکلتون می‌نویسد که قایق نزدیک بود میان سنگ‌ها واژگون شود و دو نفر در آب افتادند. پس از بیرون کشیدن آنان و عبور از یخ‌های نزدیک جزیره، قایق وارد دریای باز شد. همان شام برای آماده کردن خوراک گرم سه نفر دست‌به‌کار شدند. یک تن چراغ خوراک‌پزی را نگه می‌داشت و دو تن ظرف را از روی شعله بلند می‌کردند تا با هر تکان قایق واژگون نشود. زیر پوشش قایق، میان صندوق‌ها و بار، بیشتر کارها را در حالت خمیده یا خوابیده انجام می‌دادند.^۱

در جزیره، کسانی که قایق را بدرقه کرده بودند، دو قایق باقی‌مانده را وارونه روی دیوارهای سنگی گذاشتند تا برای پناهگاه سقف بسازند. جورج مارستن، هنرمند گروه، پارچه خیمه‌های از کار افتاده را برای پوشاندن دیوارها به کار گرفت. مدخل پناهگاه را نخست با دو کمپل پوشاندند و بعد با پارچه خیمه دهانه‌ای ساختند که باید از آن می‌خزیدند. شکلتون آن بخش از داستان را پس از نجات، از یادداشت‌ها و گفته‌های کسانی نوشت که در جزیره مانده بودند. با کم شدن ذخیره خوراک، مردان از گوشت فک و پنگوئن و هرچه در ساحل پیدا می‌شد استفاده کردند.^۱

از دیدن صخره تا شنیدن سوت

فرانک ورسلی باید در قایقی که با موج بالا و پایین می‌رفت، از روی آفتاب موقعیت را پیدا می‌کرد. پژوهش موزه کنتربری با استفاده از دفتر دریانوردی ورسلی نشان می‌دهد که او میان فرصت‌های اندک مشاهده آسمان، مسیر و فاصله را بر اساس جهت حرکت و سرعت تخمین می‌زد. در یادداشت شکلتون، وقتی در روز هفتم آفتاب پیدا شد، خدمه لباس و کیسه خواب را برای خشک شدن بیرون آوردند. ورسلی برای دیدن آفتاب روی لبه قایق تعادل گرفت و با یک دست به سیم نگه‌دارنده دکل چنگ زد. نتیجه اندازه‌گیری به آنان اطمینان داد که در مسیر پیش می‌روند.^{۱، ۳}

در ۸ می، تیم مک‌کارتی پس از دیدن پرندگان و توده گیاه دریایی، صخره‌های جورجیای جنوبی را دید. قایق تا ۱۰ می نتوانست در ساحل پهلو بگیرد. جایی که به خشکی رسیدند، در سمت دیگر جزیره از ایستگاه‌های صید نهنگ بود. شکلتون، ورسلی و کرین پس از چند روز استراحت و جابه‌جایی اردوگاه، راه کوهستان را در پیش گرفتند و مک‌نیش، مک‌کارتی و وینسنت کنار قایق ماندند. سه رهگذر خوراک چند روز را با خود بردند. برای گذشتن از برف و بلندی‌ها، باید راهی پیدا می‌کردند که از ساحل محل فرود دیده نمی‌شد.^{۱، ۲، ۴}

صبح ۲۰ می، شکلتون هنگام بالارفتن از یک بلندی فکر کرد صدای سوت بخار را شنیده است. به محل توقف همراهانش برگشت. هر سه به ساعت نگاه کردند و تا هفت منتظر ماندند، وقت آغاز کار در ایستگاه صید نهنگ. بار دوم سوت را واضح شنیدند. در کتاب «جنوب»، شکلتون نوشته است که از زمان ترک همین خلیج در دسمبر ۱۹۱۴، این نخستین صدای آدم‌های بیرون از گروه بود که به گوششان می‌رسید. حدود ۳۶ ساعت پس از آغاز پیاده‌روی به استرومنس رسیدند. ورسلی با شناوری به ساحل دیگر جزیره برگشت و سه همراه را آورد.^{۱، ۲}

در ایستگاه، شکلتون و همراهانش نزد مدیر، تورالف سورله، رفتند. شکلتون از قهوه و شیرینی در اتاق گرم و از شستن تن و پوشیدن لباس پاک پس از رسیدن نوشته است. در همان ساعت که مهمانان خود را می‌شستند، سورله دستور داد یک شناور صید نهنگ آماده شود تا شبانه به خلیج کینگ هاکون برود. کشتی در راه برگشت قایق جیمز کِرد را هم از آب بیرون کشید. شکلتون می‌گوید کارگران ایستگاه برای دیدن قایق و استقبال از سه مسافر دیگر در ساحل گرد آمدند.^۱

چهار بار حرکت به‌سوی جزیره فیل

در استرومنس، شکلتون برای آوردن افرادش کشتی پیدا کرد و ۲۳ می حرکت کرد. یخ راه نخستین کشتی را بست. تلاش دوم، در جون با کمک اروگوای، و تلاش سوم، در جولای با یک شناور کرایه‌شده، هم به جزیره نرسید. در همان مدت، کسانی که در جزیره بودند راهی برای دانستن این نداشتند که جیمز کِرد به مقصد رسیده است یا چرا کشتی کمک دیر کرده. شکلتون پس از برگشت نوشت که وایلد روزهایی که دریا کمی از یخ خالی می‌شد، از افراد می‌خواست کیسه‌های خواب را جمع کنند تا اگر شناوری آمد، آماده باشند.^{۱، ۲، ۴}

شیلی سرانجام یلچو را در اختیار گروه گذاشت. فرمانده شناور لوئیس پاردو بود. روز ۳۰ آگست ۱۹۱۶، یلچو توانست از میان یخ و مه به ساحل نزدیک شود. شکلتون فرانک وایلد را روی سنگی در کنار آب شناخت و پرسید حال همه خوب است؟ وایلد جواب داد که همه خوب‌اند. آن‌چه شکلتون از دور نمی‌توانست ببیند این بود که مردان پیش از رسیدن قایق نجات، وسایلشان را جمع کرده بودند. هر ۲۲ تن سوار شدند. یلچو در ۳ سپتامبر با نجات‌یافتگان به پونتا آرناس در شیلی رسید.^{۱، ۲، ۴}

هر ۲۸ نفری که با اندورنس به دریای ودل رفته بودند، زنده ماندند. در سمت دیگر قاره، کسانی که با اورورا برای گذاشتن ذخیره رفته بودند، با مشکلات جداگانه‌ای روبه‌رو شدند و سه نفرشان جان باختند. شکلتون پس از نجات مردان جزیره فیل، از راه نیوزیلند برای بازگرداندن بازماندگان گروه دریای راس رفت. آن‌ها بخشی از ذخیره‌هایی را که از پیش تعیین شده بود به محل رسانده بودند، در حالی که کشتی اندورنس هرگز گروه خود را به نقطه آغاز عبور از قاره نرسانده بود. بازماندگان گروه دریای راس در جنوری ۱۹۱۷ به کشتی رسیدند.^{۱، ۲، ۴}

شکلتون در گزارشش یادداشت‌های کسانی را هم آورد که از قایق کوچک و سفر کوهستان چیزی ندیده بودند. در روایت آن‌ها، پایان انتظار با دیدن یک کشتی شروع شد، سپس مردان یکی‌یکی از سنگ‌های ساحل به قایق رسیدند و اندکی بعد جزیره را پشت سر گذاشتند. دو قایق دیگر همان‌جا ماندند، روی سنگ‌هایی که مردان برای ساختن دیوار پناهگاه چیده بودند. شکلتون هنگام معرفی سفر در آغاز کتابش، از همان دو قایق هم یاد کرد. نام آن‌ها استنکام ویلز و دادلی داکر بود.^۱

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. کتاب «جنوب» نوشته ارنست شکلتون، شامل یادداشت‌های اعضای گروه.
2. گاه‌شمار سفر اندورنس، انجمن سلطنتی جغرافیای بریتانیا.
3. پژوهش موزه کنتربری درباره دریانوردی فرانک ورسلی.
4. اسناد آموزشی و گاه‌شمار سفر، موسسه اسمیتسونین.
5. ارنست شکلتون و فرانک ورسلی کنار اندورنس در دریای ودل، ۱۹۱۵. عکس فرانک هرلی، کتابخانه ایالتی نیوساوت ولز در ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.