یانوش کورچاک و استفانیا ویلچینسکا چگونه پرورشگاه وارسا را سرپا نگه داشتند؟

در آرشیف رینگل‌بلوم، کارت دعوتی از یک پرورشگاه در گتوی وارسا نگهداری می‌شود. نام اسحاق تسوکرمن و تسیویا لوبتکین بر آن دیده می‌شود. آنان به نمایشی دعوت شده بودند که کودکان پرورشگاه در ۱۸ جولای ۱۹۴۲ روی صحنه بردند. نمایش «اداره پست»، نوشته رابیندرانات تاگور، درباره پسری بیمار بود که از اتاقش بیرون نمی‌رفت و منتظر نامه‌ای از پادشاه می‌ماند. استر وینوگرون، آموزگار جوان، آن را کارگردانی کرد. چهار روز پس از نمایش، مقام‌های آلمانی انتقال جمعی یهودیان وارسا به تربلینکا را آغاز کردند.^{۱، ۲}

در میان تماشاگرانی که از آن اجرا یاد کرده‌اند، سوفیا روزنبلوم شیمانسکا، داکتر روان کودکان و دوست یانوش کورچاک، حضور داشت. او به یاد می‌آورد که کودکان همراه پسر نمایش در انتظار نامه مانده بودند. کورچاک در گوشه‌ای نشسته بود. به گفته او، در پایان با هم دست دادند و چیزی نگفتند. باقی ماندن دعوت‌نامه و خاطره تماشاگر به ما امکان می‌دهد روزی را در پرورشگاه ببینیم که کارکنان و کودکان هنوز برای تمرین و اجرا وقت می‌گذاشتند. کار روزمره این خانه از دهه‌ها پیش، در ساختمانی بیرون از گتو، آغاز شده بود.^{۱، ۳}

خانه شماره ۹۲

یانوش کورچاک نام ادبی هنریک گلدشمیت بود. او در خانواده‌ای یهودی در وارسا به دنیا آمد، طب خواند و در بخش کودکان کار کرد. پیش از آن‌که مسئولیت پرورشگاه را بگیرد، برای کودکان داستان و برای بزرگسالان درباره پرورش کودک می‌نوشت. استفانیا ویلچینسکا در خانه‌ای کار می‌کرد که انجمن کمک به یتیمان اداره‌اش می‌کرد. گلدشمیت در همان‌جا با او آشنا شد. در ۱۹۱۲، انجمن پرورشگاه خود را در ساختمان شماره ۹۲ جاده کروخمالنا گشود. کورچاک اداره آن را به عهده گرفت و ویلچینسکا مسئول اصلی تربیت کودکان شد.^{۳، ۴}

ویلچینسکا برنامه نوبت‌های کاری کودکان و کارکنان را تنظیم می‌کرد و با کسانی که پرورشگاه را ترک کرده بودند در تماس می‌ماند. در جنگ جهانی اول، هنگامی که کورچاک برای خدمت نظامی فراخوانده شد، او کار اداره پرورشگاه را پیش برد. در سال‌های بعد، مربیان جوانی که برای آموختن کار تربیتی در آن‌جا زندگی می‌کردند نیز زیر نظر او کار می‌کردند. به نوشته آگنیشکا ویتکوفسکا کریخ، پژوهشگر انستیتوت تاریخی یهود، بسیاری از کارهایی که امکان می‌داد خانه هر روز باز بماند، از تنظیم نوبت‌ها تا آموزش مربیان تازه، بر عهده ویلچینسکا بود.^{۴، ۵}

پرورشگاه مقرراتی داشت که کودکان در اجرای آن سهم می‌گرفتند. آنان مسئولیت‌هایی در خانه داشتند و می‌توانستند شکایت خود را نزد محکمه‌ای ببرند که ساکنان خردسال در آن حضور داشتند. در این نشست‌ها، اختلافی که ممکن بود در یک خانه تنها با دستور بزرگسالان پایان یابد، شنیده و بررسی می‌شد. کورچاک همین توجه به تجربه کودکان را در کار نویسندگی‌اش دنبال کرد. در رمان «شاه مات اول»، پسری به پادشاهی می‌رسد و می‌کوشد در تصمیم‌هایی که زندگی کودکان را تغییر می‌دهند، به آنان سهم بدهد. در پرورشگاه، شکل ساده و روزمره این فکر در کارهای کوچک خانه دیده می‌شد.^{۳، ۶}

صفحه‌ای که کودکان در آن می‌نوشتند

در ۱۹۲۶، کورچاک نشریه «مرور کوچک» را به عنوان ضمیمه یک روزنامه یهودی پولندی‌زبان راه انداخت. کودکان می‌توانستند موضوع انتخاب کنند و درباره آنچه در مکتب، خانه و محله می‌دیدند بنویسند. در شماره نخست، نمونه‌ای از زندگی‌نامه یک کودک چاپ شد. او از سال‌هایی می‌گفت که نزد خویشاوندان زندگی می‌کرد و از کودکان حیاط شنیده بود که می‌تواند رایگان به مکتب برود. آنچه برای روزنامه بزرگسالان شاید خبر به شمار نمی‌رفت، در آن شماره جایی برای نشر پیدا کرد. این ضمیمه تا ۱۹۳۹ ادامه داشت و خوانندگانش هم از پرورشگاه و هم از بیرون آن مطلب می‌فرستادند.^{۳، ۷}

کورچاک از رادیو نیز با کودکان حرف می‌زد و در برنامه‌ای با نام «داکتر پیر» داستان می‌خواند و با آنان گفت‌وگو می‌کرد. با افزایش یهودستیزی در پولند در میانه دهه ۱۹۳۰، آن کار را از دست داد. پس از حمله آلمان در سپتامبر ۱۹۳۹ مدتی دوباره از رادیو سخن گفت. در همان سال، ویلچینسکا پس از اقامتی در فلسطین به وارسا برگشته بود. به گزارش یاد وشم، بعدها کسانی در کیبوتص عین‌حرود برای بیرون رفتن او از پولند زمینه فراهم کردند. ویلچینسکا با کودکان و همکارانش در وارسا ماند.^{۳، ۴، ۵}

پرورشگاه پشت دیوار

در بهار ۱۹۴۰، زمانی که وارسا چند ماه زیر اشغال بود، پرورشگاه هنوز در ساختمان کروخمالنا کار می‌کرد. در مجموعه انستیتوت تاریخی یهود، عکسی از اتاق خیاطی همان خانه در اپریل آن سال مانده است. کارهای عادی خانه در شرایطی ادامه داشت که مکتب‌ها بسته شده بودند و نهادهای امدادی یهودی بخشی از کمک‌های شهری را از دست می‌دادند. چند هفته بعد، کودکان پرورشگاه همراه کودکان سه مرکز دیگر برای مدتی به اردوی تابستانی در واور رفتند. وقتی به وارسا برگشتند، فرصت ماندن در ساختمان قبلی کوتاه بود.^{۴، ۱۳}

در خزان ۱۹۴۰، مقام‌های اشغالگر آلمان یهودیان وارسا را به منطقه‌ای محصور منتقل کردند. دیوار گتو خانواده‌ها را از بخش‌های دیگر شهر جدا می‌کرد. پرورشگاه ناچار شد ساختمان کروخمالنا را ترک کند. در پایان ۱۹۴۰، کودکان و کارکنان به ساختمان یک مکتب تجارت در شماره ۳۳ جاده خلودنا منتقل شدند. با تغییر مرزهای گتو در خزان ۱۹۴۱، بار دیگر جابه‌جا شدند و در چند اتاق ساختمان شماره ۱۶ جاده سینا جا گرفتند. ساختمان از سمت جاده شلیسکا نیز ورودی داشت و خانواده‌ها و نهادهای دیگری هم در آن حضور داشتند. گرسنگی و بیماری در محله محصور جان ده‌ها هزار تن را گرفت و شمار کودکانی که به مراقبت نیاز داشتند بالا رفت. برای کارکنان پرورشگاه، تامین غذا و دوا به کاری بدل شد که هر روز باید دوباره انجام می‌شد.^{۲، ۳، ۸}

یادداشت‌های کورچاک از می تا ۴ آگست ۱۹۴۲ به صورت نامنظم نوشته شد. او در این یادداشت‌ها به گذشته خود برمی‌گشت و هم‌زمان از وضعیت کودکان و پیدا کردن خوراک و دوا می‌نوشت. با وجود دشواری، کارکنان کوشش کردند بخشی از برنامه خانه را حفظ کنند. درس، سخنرانی، کنسرت و نمایش برگزار می‌شد و گاهی کودکان و بزرگسالان از بیرون پرورشگاه برای تماشا می‌آمدند. استر وینوگرون پیش از این نمایش تاگور را به زبان عبری روی صحنه برده بود. در گتو نیز اجرای آن را به عهده گرفت. انستیتوت تاریخی یهود دست‌کم دو اجرای نمایش را ثبت کرده است که اجرای ۱۸ جولای آخرین‌شان بود.^{۱، ۳، ۹}

در آخرین یادداشت، کورچاک نوشت: «به گل‌ها آب می‌دهم.» او کنار پنجره بود. مردی مسلح در بیرون ایستاده بود. کورچاک از خود پرسید که آن مرد پیش از جنگ چه کار می‌کرد. شاید آموزگار یک قریه بود یا در شهری در آلمان کار می‌کرد. او در چند سطر از کار معمول آب دادن به گل‌ها به فکر کردن درباره کسی رسید که می‌توانست از بیرون پنجره او را ببیند. در تاریخ ثبت‌شده بالای این بخش، انتقال جمعی مردم گتو نزدیک به دو هفته بود که جریان داشت.^{۲، ۹، ۱۰}

مسیر آخر کودکان و کارکنان

در آغاز آگست ۱۹۴۲، نیروهای آلمانی دستور بیرون کردن کودکان از پرورشگاه را دادند. انستیتوت تاریخی یهود روز حرکت را ۵ آگست ثبت کرده و برخی پژوهش‌ها و موزیم‌ها از ۵ یا ۶ آگست یاد می‌کنند. کورچاک، ویلچینسکا و کارکنان همراه نزدیک به دوصد کودک به محل گردآوری تبعیدشدگان در وارسا رفتند. درباره شکل حرکت گروه، خاطرات شاهدان تفاوت دارد. بعضی آن را منظم به یاد آورده‌اند. مارک رودنیتسکی از سکوت و خستگی گفت و به یاد داشت که صف کودکان در بخشی از مسیر به هم خورده بود. حضور ویلچینسکا و دیگر کارکنان در کنار کودکان در چند روایت ثبت شده است.^{۳، ۸، ۱۱}

ناخوم رمبا، که برای بیرون آوردن شماری از مردم از محل گردآوری تلاش می‌کرد، گفت به کورچاک پیشنهاد کرده بود برای درخواست مداخله همراه او برود. در روایت او، کورچاک نمی‌خواست حتی یک دقیقه کودکان را تنها بگذارد. پیش از آن نیز دوستانی در بیرون گتو برای پنهان کردن کورچاک یا فراهم کردن اسناد هویت پیشنهاد کمک داده بودند. او در پرورشگاه ماند. قطار، کودکان و کارکنان را به مرکز کشتار تربلینکا برد. تاریخ و لحظه دقیق مرگ افراد معلوم نیست. بر اساس جمع‌بندی موزیم یادبود هولوکاست امریکا، به احتمال بسیار زیاد کودکان و سرپرستان‌شان در روز رسیدن کشته شدند.^{۳، ۱۱، ۱۲}

چگونگی باقی ماندن نوشته‌ها نیز بخشی از تاریخ پرورشگاه است. به گزارش موزیم وارسا، هنریک آزریله‌ویچ، یکی از کارکنان، هم‌زمان با نوشتن کورچاک بخش‌هایی از دست‌نوشته را ماشین می‌کرد. خود دست‌نوشته از بین رفت. ایگور نوورلی، همکار پیشین کورچاک، در نامه‌ای در سال ۱۹۵۲ گفت که چند روز پس از بردن کورچاک، دو پوشه به دستش رسید. یکی دفتر خاطرات بود و دیگری نامه‌ها و کاغذهای پراکنده. او و همسرش باربارا، از پرورش‌یافتگان همان خانه، پوشه‌ها را در خانه پنهان کردند. طبق همان روایت، پس از بازداشت نوورلی، باربارا کاغذها را به مارینا فالسکا، مدیر یک مرکز تربیتی، سپرد.^۹

نوورلی هنگام نشر نخست دفتر در ۱۹۵۸ شرح داد که یکی از کارکنان مرکز به دستور فالسکا نسخه ماشین‌شده را در دیوار بخش زیر بام پنهان کرده بود. آن شخص بعد از جنگ کاغذها را بیرون آورد. موزیم وارسا یادآوری می‌کند که گزارش‌های بعدی نوورلی در همه جزئیات یکسان نیستند. نسخه‌ای که پس از جنگ به دست خوانندگان رسید، از راه کار چند نفر زنده ماند. آنان نام نویسنده را می‌شناختند و در میان بازداشت‌ها و بازرسی‌ها برای حفظ نوشته‌های او جای دیگری پیدا کردند.^۹

از روزهای پایانی پرورشگاه، نوشته‌های گوناگون باقی مانده است. دفتر کورچاک صدای کسی را حفظ کرده که به دنبال دوا و خوراک بود و به گل‌های پنجره آب می‌داد. خاطرات کسانی که ویلچینسکا را می‌شناختند نشان می‌دهد چه کسی کار روزانه خانه را پیش می‌برد. و کارت دعوتی که در آرشیف مانده، تاریخ روزی را ثبت کرده است که کودکان نمایش تاگور را بازی کردند. تاریخ روی کارت به روزی برمی‌گردد که مردم برای دیدن نمایش وارد خانه‌ای شدند که چند هفته بعد ساکنانش را از آن بیرون بردند.^{۱، ۴، ۹}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. آخرین نمایش پرورشگاه، تصویر دعوت‌نامه و خاطرات تماشاگران، انستیتوت تاریخی یهود در وارسا.
2. گتوی وارسا، محاصره و اخراج جمعی، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
3. زندگی کورچاک و پرورشگاه، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
4. زندگی و کار استفانیا ویلچینسکا، پژوهش آگنیشکا ویتکوفسکا کریخ، انستیتوت تاریخی یهود.
5. پرونده استفانیا ویلچینسکا، نمایشگاه یاد وشم.
6. نمایشگاه «در پولند شاه مات»، موزیم تاریخ یهودیان پولند.
7. ترجمه شماره نخست نشریه «مرور کوچک»، آرشیف انجمن یانوش کورچاک و تاریخچه نشر آن.
8. پرونده کورچاک و انتقال پرورشگاه به جاده سینا، موزیم پولین.
9. دفتر خاطرات کورچاک، می تا ۴ آگست ۱۹۴۲، موزیم وارسا.
10. آخرین یادداشت کورچاک و خوانش آن، پژوهش یورگن اولکرز در دانشگاه زوریخ.
11. آخرین مسیر کودکان و کارکنان پرورشگاه و شهادت ناخوم رمبا و مارک رودنیتسکی.
12. مرکز کشتار تربلینکا، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
13. پرورشگاه در بهار ۱۹۴۰ و جابه‌جایی آن در زمان اشغال، انستیتوت تاریخی یهود.
14. عکس شاخص، پرتره کورچاک بر کارت پستی چاپ وارسا، ۱۹۳۳، عکاس ثبت نشده، از کتابخانه ملی پولند، مالکیت عمومی.