رائول والنبرگ و خانه‌هایی که به یهودیان بوداپست پناه دادند

سند یوزفا فرانکل در ۲۹ سپتامبر ۱۹۴۴ در بوداپست صادر شد. عکس او در میان سطرهایی قرار دارد که به آلمانی و هنگری نوشته شده‌اند. برگه را کارل ایوان دانیلسون، رییس نمایندگی سویدن، امضا کرده و رائول والنبرگ در گوشه پایین آن پاراف گذاشته است. اگر کسی فرانکل را متوقف می‌کرد، او می‌توانست برگه را نشان دهد و بگوید که تحت حمایت نمایندگی سویدن است. در شهری که چند ماه پیش از آن زیر اشغال آلمان رفته بود، همین ادعا گاه می‌توانست سرنوشت دارنده یک سند را تغییر دهد.^{۱، ۲}

سندی مانند برگه فرانکل برای اینکه اثر کند به قبول ماموری وابسته بود که آن را می‌دید. نمایندگی سویدن به همین دلیل در کنار صدور سند، با مقام‌های هنگری مذاکره می‌کرد، خانه‌هایی را زیر حمایت خود می‌گرفت و برای بیرون آوردن بعضی از بازداشت‌شدگان به محل مراجعه می‌کرد. اگنس ماندل آداچی و تام ورس، دو تن از کسانی که در آن نمایندگی کار کردند، سال‌ها بعد از روزهایی گفتند که میان آماده کردن برگه‌ها و نجات یک نفر، باید از خیابان‌ها، ایستگاه‌ها و دفترهای دیگری نیز می‌گذشتند.^{۲، ۳، ۴}

ورود به شهری که هنوز نوبت اخراج جمعی‌اش نرسیده بود

هنگری متحد آلمان بود و حکومت آن پیش از اشغال، قوانینی وضع کرده بود که کار، تحصیل و زندگی اجتماعی یهودیان را محدود می‌کرد. در ۱۹ مارچ ۱۹۴۴، نیروهای آلمان وارد هنگری شدند. در بهار همان سال، مقام‌های آلمانی و هنگری در شهرهای کوچک و مناطق بیرون از پایتخت، یهودیان را در محله‌های بسته و مراکز موقت گرد آوردند. از می تا اوایل جولای بیش از چهارصد هزار نفر از هنگری اخراج شدند. بیشتر آنان را به آشویتس‌ـ‌بیرکناو بردند و شمار زیادی پس از رسیدن کشته شدند. در جولای، میکلوش هورتی، نایب‌السلطنه هنگری، دستور توقف اخراج‌ها را داد. خانواده‌های یهودی بسیاری هنوز در بوداپست بودند.^{۲، ۵}

حکومت امریکا در اوایل ۱۹۴۴ هیات پناهندگان جنگ را ایجاد کرده بود. این هیات در کشورهای بی‌طرف دنبال راهی برای کمک به یهودیان در مناطق زیر اشغال می‌گشت. در استکهلم، ایور اولسن، نماینده هیات، برای یافتن فردی که بتواند به بوداپست برود با کالمان لاور، بازرگان هنگری، گفت‌وگو کرد. لاور همکارش رائول والنبرگ را معرفی کرد. والنبرگ در امریکا تحصیل کرده و در تجارت کار کرده بود. پیش از این ماموریت سابقه دیپلوماتیک نداشت. با معرفی هیات امریکایی و موافقت دولت سویدن، به عنوان سکرتر اول نمایندگی آن کشور تعیین شد و در ۹ جولای به بوداپست رسید.^{۲، ۵، ۶}

برگه‌ای که باید در خیابان هم اعتبار می‌داشت

پیش از آمدن والنبرگ، دانیلسون و پر آنگر، سکرتر دوم نمایندگی سویدن، برای پذیرش نامه‌های حمایتی با مقام‌های هنگری گفت‌وگو کرده بودند. موزیم هولوکاست سویدن گزارش می‌دهد که مقام‌های هنگری در پایان جولای پذیرش نامه‌های موقت را متوقف کردند. والنبرگ و همکارانش شکل تازه‌ای از سند حمایتی را به کار گرفتند که در آلمانی شوتس‌پاس خوانده می‌شد. عکس، مهر و امضا در آن کنار هم قرار داشتند. در برگه‌های باقی‌مانده می‌توان دید که نمایندگی، برای یک فرد مشخص، رسما مدعی حمایت دیپلوماتیک می‌شد.^{۱، ۵، ۷}

اگنس ماندل که پیش از جنگ برای آموختن زبان فرانسوی به سویس رفته بود، در ۱۹۴۰ به بوداپست برگشت. پس از اشغال هنگری، در نمایندگی سویدن پناه گرفت و به کار توزیع سندهای حمایتی پیوست. تام ورس هم پس از گریز از کار اجباری، در اکتوبر ۱۹۴۴ با والنبرگ دیدار کرد. او عکاسی بلد بود و در نمایندگی برای برگه‌های حمایتی عکس می‌گرفت و از اسناد کاپی تهیه می‌کرد. او همچنین از صحنه‌های اخراج اجباری عکس گرفت. به این ترتیب، بخشی از کاری که امروز با نام یک دیپلومات شناخته می‌شود، در یک اتاق عکاسی و بر میز کسانی انجام می‌شد که برای هر مراجعه‌کننده پرونده و سند آماده می‌کردند.^{۳، ۴}

در بوداپست ساختمان‌هایی نیز زیر حمایت نمایندگی‌های خارجی قرار گرفتند. نمایندگی سویدن با پول دولت سویدن و هیات پناهندگان جنگ، بیش از سی خانه را زیر حمایت گرفت و برای فراهم کردن امکانات درمانی، مهد کودک و آشپزخانه عمومی اقدام کرد. این خانه‌ها بخشی از محدوده‌ای را تشکیل می‌دادند که به گتوی بین‌المللی شناخته شد و خانواده‌های زیر حمایت کشورهای بی‌طرف در آن می‌ماندند. کارل لوتس، دیپلومات سویس، هم برای یهودیانی که امکان مهاجرت به فلسطین داشتند، گواهی حمایتی صادر می‌کرد و برای اسکان آنان تلاش می‌کرد. کارکنان محلی و نهادهای امدادی در رساندن مواد غذایی و کمک به ساکنان سهم داشتند. گاهی کسی که سند داشت به محلی برای ماندن هم نیاز پیدا می‌کرد و گاهی ساکنان یک ساختمان باید ثابت می‌کردند که حمایت نمایندگی شامل حال‌شان می‌شود.^{۲، ۵}

ورا کوپل در زمان اشغال کودکی در بوداپست بود. به یاد داشت که مادرش دو روز پی‌درپی از خانه بیرون رفت، بی‌آنکه به او بگوید کجا می‌رود. پس از جنگ فهمید که مادرش شنیده بود در یکی از سفارت‌ها گواهی می‌دهند و با آن می‌شود به خانه‌های تحت حمایت رفت. دوستانش او را از رفتن بازمی‌داشتند. ایستادن در صف، کسانی را که برای سند مراجعه کرده بودند، در معرض بازداشت قرار می‌داد. مادر یک روز با گواهی برگشت. چند روز بعد، ورا و مادرش به ساختمانی در نزدیکی دانوب رفتند. آدم‌های دیگری پیش از آنان رسیده بودند و سهم مادر و دختر گوشه یک اتاق بود.^۱۱

ورا در مصاحبه‌اش درباره زندگی در آن ساختمان، از زینه‌های مرمری و صدای قدم‌های کسانی گفت که برای بررسی مدارک بالا می‌آمدند. خانواده‌ای با چند فرزند در همان اتاق بود. به یاد ورا، آنان برگه‌هایی داشتند که قانونی می‌دانستند، اما با سندهای دیگران فرق داشت. ماموران اعضای خانواده را با خود بردند و ورا دیگر خبری از آنان نشنید. مادر ورا بعدتر او را به پرورشگاهی برد که در آن، کودکان روی توشک‌هایی می‌خوابیدند که کنار هم روی زمین پهن شده بودند. این جابه‌جایی‌ها در خاطرات ورا نشان می‌دهد که جست‌وجوی جای امن با رسیدن به خانه تحت حمایت ادامه داشت.^۱۱

وقتی افراد مسلح وارد شدند

در ۱۵ اکتوبر ۱۹۴۴، پس از ناکامی هورتی در بیرون کردن هنگری از جنگ، جنبش فاشیستی صلیب پیکان با پشتیبانی آلمان قدرت را به دست گرفت. بازداشت، کار اجباری و اخراج از سر گرفته شد. در نوامبر گروه‌هایی از یهودیان را پیاده به سوی مرز اتریش راندند. اگنس ماندل در مصاحبه‌اش با موزیم یادبود هولوکاست امریکا از یکی از دفعاتی یاد کرد که والنبرگ و پر آنگر به دنبال اخراج‌شدگان رفتند. به روایت او، والنبرگ از کسانی که برگه حمایتی داشتند خواست از جمع بیرون بیایند و گروهی توانستند به بوداپست برگردند. ماندل گفت یکی از زنانی که از جمع جدا شد، سند در دست نداشت و همراه مادر و خواهرش با دیگران حرکت کرد.^{۳، ۵}

خطر به کارکنان نمایندگی هم رسید. ورس در مصاحبه‌اش از شبی برفی گفت که اعضای صلیب پیکان آنان را با خود بردند. به روایت او، زنی که به تلفن دسترسی داشت توانست از ساختمان با والنبرگ تماس بگیرد. والنبرگ با گروهی از پولیس‌های هنگری به محل رسید. ورس جمله‌ای را که از او شنید چنین نقل کرد: «این‌ها افراد من‌اند. نمی‌توانید به آن‌ها دست بزنید.» به گفته ورس، بازداشت‌شدگان از آن‌جا بیرون آورده شدند. در خاطره او، تماس تلفنی آن زن نقطه‌ای بود که مسیر آن شب را تغییر داد.^۴

ماندل از ماموریت دیگری در کنار دانوب نیز یاد کرده است. افراد صلیب پیکان یهودیان را به ساحل رود می‌بردند و می‌کشتند. به گفته ماندل، در یکی از شب‌ها والنبرگ از داوطلبان پرسید چه کسانی شنا بلدند. او خود را از شناگران خوب مکتب معرفی کرد و همراه چند نفر به سوی رود رفت. ماندل گفت در کنار آب کسانی برای کمک آماده بودند و داکتران و نرس‌ها در موترها انتظار می‌کشیدند. او و سه داوطلب دیگر وارد آب شدند و شماری از کسانی را که هنوز زنده بودند بیرون کشیدند. این بخش از ماجرا در شهادت ماندل، از نگاه کسی ثبت شده که خودش در گروه نجات حضور داشت.^۸

گزارش‌هایی که پس از ناپدید شدن رسیدند

ارتش شوروی در زمستان ۱۹۴۴ و ۱۹۴۵ بوداپست را محاصره کرد. والنبرگ در ۱۷ جنوری ۱۹۴۵ با مقام‌های شوروی دیده شد و سپس ناپدید شد. اسنادی که بعدتر منتشر شدند حضور او را در بازداشت شوروی نشان می‌دهند. مقام‌های شوروی سال‌ها از سرنوشت او اظهار بی‌اطلاعی کردند. بعدتر یادداشتی را ارائه کردند که مرگ او را در زندان لوبیانکا در مسکو در ۱۷ جولای ۱۹۴۷ گزارش می‌کرد. شهادت‌هایی درباره احتمال زنده بودن او پس از آن تاریخ مطرح شد. بررسی‌های مشترک سویدن و روسیه و پیگیری‌های دیپلوماتیک تاریخ و چگونگی مرگ او را به طور قطعی روشن نکردند.^{۲، ۹، ۱۰}

در پرونده مشترک سویدن و روسیه، یادداشت منتسب به داکتر زندان لوبیانکا سند مهمی است. نویسنده آن، مرگ زندانی‌ای با نام والنبرگ را ثبت کرده و علت احتمالی را حمله قلبی دانسته بود. در همان برگه یادداشتی درباره سوزاندن جسد بدون معاینه پس از مرگ دیده می‌شود. کارشناسان دو طرف دستخط را بررسی کردند. گزارش سویدن توضیح می‌دهد که نتیجه این بررسی پاسخ قطعی درباره سرنوشت زندانی به دست نمی‌دهد. در اکتوبر ۲۰۱۶، مقام‌های سویدن از لحاظ قانونی مرگ والنبرگ را اعلام کردند. تاریخ و شرایط دقیق مرگ او همچنان روشن نیست.^{۲، ۹}

آرشیف وزارت خارجه سویدن بخش‌هایی از مکاتبات بعد از ناپدید شدن او را منتشر کرده است. این اسناد نشان می‌دهند که پرسش درباره سرنوشت والنبرگ برای دهه‌ها در دیدارها، یادداشت‌های دیپلوماتیک و گفت‌وگو با شاهدان دنبال شد. در سوی دیگر پرونده، اسناد بوداپست نام کسانی را نگه داشته‌اند که در ۱۹۴۴ به نمایندگی مراجعه کرده بودند. برگه یوزفا فرانکل یکی از همین سندها است. یک عکس، یک امضا و یک پاراف برای زنی ثبت شد که باید می‌توانست در شهر اشغالی، هنگام روبه‌رو شدن با پولیس یا افراد مسلح، ادعای حمایت یک کشور را به آنان نشان دهد.^{۱، ۷، ۱۰}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. سند حمایتی یوزفا فرانکل، بازنشر از کتاب شارمیان برینسون و ویلیام کاچینسکی.
2. رائول والنبرگ و نجات یهودیان در بوداپست، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
3. شهادت اگنس ماندل آداچی درباره جلوگیری از اخراج یهودیان، تاریخ شفاهی موزیم هولوکاست.
4. شهادت تام ورس درباره کار عکاسی و نجات کارکنان نمایندگی سویدن.
5. رائول والنبرگ، اشغال هنگری و کار نمایندگی سویدن، موزیم هولوکاست سویدن.
6. هیات پناهندگان جنگ، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
7. سند حمایتی سویدن، نمونه‌ای از مجموعه اسناد موزیم هولوکاست.
8. شهادت اگنس ماندل آداچی از عملیات نجات در ساحل دانوب.
9. گزارش کارگروه سویدن و روسیه درباره سرنوشت والنبرگ.
10. مکاتبات و اسناد پرونده والنبرگ، آرشیف وزارت خارجه سویدن.
11. تاریخ شفاهی ورا کوپل درباره گرفتن سند و اقامت در خانه تحت حمایت سویدن.
12. عکس شاخص، عکس گذرنامه رائول والنبرگ در جون ۱۹۴۴، عکاس ثبت نشده، مالکیت عمومی.