آریستیدس د سوسا مندس و ویزاهایی که راه فرار از فرانسه را باز کردند

جان تتسلی به یاد داشت که در راه پرتگال، موتور موتر خانواده‌اش آتش گرفت. خانواده با یک شورولت مدل ۱۹۳۸ از فرانسه وارد اسپانیا شده و پس از توقف در مادرید دوباره راه افتاده بود. به گفته جان، پدرش توانست مشکل را حل کند و آن‌ها به استوریل، در نزدیکی لیسبون، رسیدند. در دفتر قنسولگری پرتگال در بوردو، بخش دیگری از همان سفر ثبت شده است. چهار عضو خانواده در ۱۶ جون ۱۹۴۰ ویزا گرفتند. جان بعدها وقتی این تاریخ را در کنار خاطرات جاده گذاشت، از مردی تشکر کرد که آن سندها را به خانواده‌اش داده بود. نام او آریستیدس د سوسا مندس بود.^۱

خانواده تتسلی از چکسلواکیا به بلجیم رفته بود و هنگام حمله آلمان در حومه آنتورپ زندگی می‌کرد. جان گفت که آنان در ۱۰ می، پس از بمباران، خانه را ترک کردند. به بوردو که رسیدند، خانه یک دهقان را در حومه شهر به کرایه گرفتند. او و برادرش به ساحل می‌رفتند و پدرشان دنبال راه خروج از اروپا می‌گشت. این تفاوت در خاطره جان باقی مانده بود. برای دو کودک، توقف در نزدیکی دریا هنوز بخشی از زندگی عادی بود. برای پدر، فرصت پیدا کردن جایی در بیرون از اروپای جنگ‌زده هر روز محدودتر می‌شد.^۱

صفی که تا پیاده‌رو می‌رسید

آلمان در ۱۰ می ۱۹۴۰ به بلجیم، هالند و لوکزامبورگ حمله کرد. با پیشروی ارتش آلمان در فرانسه، مردم از شهرهای شمالی و سپس از پاریس به راه افتادند. پاریس در ۱۴ جون به اشغال آلمان درآمد و حکومت فرانسه به بوردو رفت. کسانی که خود را به این شهر رسانده بودند هنوز با دو مرز روبه‌رو بودند. برای رسیدن به پرتگال از راه خشکه، نخست باید از جنوب فرانسه وارد اسپانیا می‌شدند و سپس از اسپانیا می‌گذشتند. کاغذی که در بوردو صادر می‌شد، می‌توانست هنگام رسیدن به هر یک از این مرزها سرنوشت سفر را تغییر دهد.^{۲، ۳}

قنسولگری پرتگال در ساختمان کنار ساحل رود گارون، در جاده لویی هجدهم، کار می‌کرد. سزار مندس، برادرزاده قنسول، بعدتر شرح داد که انتظار به اتاق‌های دفتر و راه‌پله و پیاده‌رو کشیده بود. بعضی از مردم شب را روی چوکی یا کف اتاق می‌گذراندند. او پناهندگانی را به یاد می‌آورد که از ترس از دست دادن نوبت برای خوردن و نوشیدن از صف بیرون نمی‌رفتند. به روایت او، سربازان برای حفظ نظم گماشته شدند و کار دفتر تا بخشی از شب ادامه داشت. شهادت او تصویری از شرایطی به دست می‌دهد که کارکنان قنسولگری در آن به درخواست‌ها رسیدگی می‌کردند.^۳

سوسا مندس از سال ۱۹۳۸ قنسول عمومی پرتگال در بوردو بود. هنگام آغاز جنگ، دولت آنتونیو د اولیویرا سالازار بی‌طرفی پرتگال را حفظ کرد و هم‌زمان برای پذیرش خارجیان مقررات سخت‌تری وضع کرد. بخش‌نامه شماره ۱۴ وزارت خارجه در ۱۱ نوامبر ۱۹۳۹ صادر شد. نمایندگی‌های قنسولی باید پیش از دادن ویزا به گروه‌هایی از متقاضیان اجازه مرکز را می‌گرفتند. این گروه‌ها افراد بی‌تابعیت و یهودیانی را شامل می‌شدند که از کشور محل اقامت یا تابعیت‌شان اخراج شده بودند. بخش‌نامه‌های بعدی اختیار قنسولگری‌ها را در صدور ویزا بیشتر محدود کرد. در زمان رسیدن جمعیت به بوردو، تصمیم درباره بسیاری از پرونده‌ها رسما به مقام‌های لیسبون وابسته بود.^{۳، ۴}

قنسول و خانواده‌ای از بروکسل

در میان یهودیانی که از بلجیم گریخته بودند، خاخامی به نام خاییم کروگر با همسر و فرزندانش به بوردو رسید. به روایت خانواده کروگر و پرونده‌ای که یاد وشم منتشر کرده است، قنسول برای کمک به آنان پیش‌قدم شد. کروگر می‌خواست کمک به دیگر یهودیان گرفتار در شهر هم برسد. او در بوردو با کسانی روبه‌رو بود که مانند خودش از شهری به شهر دیگر رفته بودند و برای تصمیم یک دفتر انتظار می‌کشیدند. رابطه او با سوسا مندس، یکی از راه‌هایی بود که از طریق آن وضعیت پناهندگان در بیرون از ساختمان به کسی می‌رسید که می‌توانست برگه‌ها را امضا کند.^{۵، ۶}

در دفتر ثبت، ویزاهای صادرشده پیش از اوج بحران نیز دیده می‌شوند. خانواده فلیرمان در ۱۲ جون در بوردو ویزا گرفت، پس از آن‌که پاسخ مقام‌های لیسبون به درخواست‌شان منفی بود. چهار روز بعد ویزاهای خانواده تتسلی ثبت شد. سوسا مندس در روزهای بعد صدور ویزا را برای شمار بیشتری از مراجعه‌کنندگان ادامه داد. او در دفاعیه‌اش دلیل اقدام خود را «احساس نوع‌دوستی و سخاوت» خواند. این عبارت در پرونده انضباطی او حفظ شده است، در کنار بخش‌نامه‌هایی که دفترش موظف بود اجرا کند.^{۱، ۴، ۷، ۸}

یوهان لویی فلیرمان در دفتر قنسولگری هفده‌ساله ثبت شده است. شماره ویزای او ۱۳۶۴ بود. پدر و مادرش هم شماره‌های جداگانه داشتند. اسناد گردآمده در پرونده خانواده نشان می‌دهند که سفر سه نفری‌شان به ونزوئلا رسید و آنان در آگست ۱۹۴۱ به برازیل رفتند. پدر در جریان جنگ در همان کشور درگذشت. یوهان در برازیل به خدمت ارتش هالند درآمد و در ۱۹۴۳ همراه مادرش به لندن رفت. در روز صدور ویزا، دفتر بوردو فقط نام‌ها و شماره‌ها را ثبت می‌کرد. دنبال کردن مسیر خانواده فلیرمان نشان می‌دهد که رسیدن به پرتگال می‌توانست آغاز چند سال جابه‌جایی باشد و افراد یک خانواده در ادامه جنگ مسیرهای متفاوتی در پیش بگیرند.^۷

نام‌های خانواده آبراهام در ثبت ویزاهای ۱۸ جون دیده می‌شوند. در میان آنان پیر ارنست شانزده‌ساله و سارا روزلار هشتادساله بودند. برای هر یک شماره جداگانه ثبت شد. شماره پیر ۲۱۰۱ و شماره سارا ۲۱۰۳ بود. خانواده به پرتگال رسید و در سپتامبر از لیسبون به نیویارک رفت. نام کشتی، مارکس د کومیاس، در پرونده آنان آمده است. تتسلی‌ها هم با کشتی‌ای به همین نام از اروپا بیرون شدند، اما در جولای از بندر ویگوی اسپانیا به سوی هاوانا رفتند. دفتر ثبت قنسولگری زمان دریافت سند را روشن می‌کند و فهرست مسافران نشان می‌دهد که خانواده‌ها در ماه‌ها و بندرهای متفاوت راه خود را ادامه دادند.^{۱، ۹}

ویزایی که به مرز رسید

کار سوسا مندس در بوردو پایان نیافت. او به بایون رفت، جایی که پناهندگان در برابر نمایندگی پرتگال جمع شده بودند. در آن‌جا نیز ویزاها صادر شد. سند خانواده رایسکی با امضای مانوئل ویرا براگا، معاون قنسول در بایون، در آرشیف بنیاد سوسا مندس ثبت شده است. براگا به دستور قنسول عمومی این اسناد را امضا کرد. خانواده رایسکی از مرز گذشت و مانند خانواده آبراهام در سپتامبر از لیسبون به نیویارک رفت. نام براگا در این پرونده نشان می‌دهد که بخشی از کار صدور ویزا را کسانی انجام دادند که خودشان مسئول ثبت و امضای برگه‌ها در دفاتر دیگر بودند.^{۵، ۱۰}

جان تتسلی عبور از هندای، در مرز فرانسه و اسپانیا، و توقف بعدی در سن سباستین را به یاد داشت. خانواده از آن‌جا به مادرید و سپس به پرتگال رفت. پرونده کروگرها نشان می‌دهد که در مرز پرتگال مشکلات دیگری پیش می‌آمد. پولیس پرتگال، خاخام کروگر و خانواده‌اش را همراه شماری دیگر از دارندگان ویزای سوسا مندس در ویلار فورموزو متوقف کرد. به نوشته مورخ آوراهم میلگرام، آگوستو دزاگویی از نهاد امدادی یهودیان و موایسس امزلاک، از رهبران جامعه یهودی لیسبون، برای اجازه ورود مداخله کردند. پس از آن خانواده توانست راهش را ادامه دهد.^{۱، ۳}

با عبور از مرز، پناهندگان باید محل اقامت و راه ادامه سفر را پیدا می‌کردند. بخشی از خانواده‌ها منتظر تکت کشتی، مجوز مقصد یا تمدید اقامت می‌ماندند. میلگرام به گزارش‌های نهادهای امدادی استناد می‌کند که برای گرفتن اجازه موقت اقامت و آزاد کردن افراد بازداشت‌شده از مقام‌های پرتگال درخواست می‌کردند. برای کسی که سند سفر یا هزینه کشتی را نداشت، چند هفته اقامت در لیسبون می‌توانست دوره تازه‌ای از انتظار باشد. اگر کشوری آن سوی اقیانوس اجازه ورود می‌داد و در کشتی جا پیدا می‌شد، سفر باز هم از سر گرفته می‌شد.^۳

دفتر ثبت و پرونده انضباطی

شمار دقیق کسانی که با کمک این ویزاها نجات یافتند معلوم نیست. میلگرام در بررسی دفتر قنسولگری بوردو، ۲٬۸۶۲ ویزا را از اول جنوری تا ۲۲ جون ۱۹۴۰ شمرده است. از این میان، ۱٬۵۷۵ مورد در فاصله ۱۱ تا ۲۲ جون ثبت شده بود. این رقم‌ها شمار ثبت‌های یک دفتر در بازه مشخص را نشان می‌دهند. گزارش‌های یادبود رقم‌های بیشتری آورده‌اند و اسناد خانواده‌ها مواردی را در بایون و جاهای دیگر نشان می‌دهند. در بعضی پرونده‌ها چند نفر زیر یک سند سفر می‌کردند و در مواردی هم معلوم نیست دارنده ویزا توانسته باشد از مرز بگذرد. پژوهشگران برای پی بردن به نتیجه هر پرونده، دفتر قنسولگری را کنار اسناد مرزی، فهرست کشتی و شهادت مسافران می‌گذارند.^{۳، ۸، ۱۰}

دولت سوسا مندس را به پرتگال فراخواند و پرونده انضباطی گشود. در تصمیم امضاشده از سوی سالازار، یک سال برکناری از کار با نصف معاش رتبه و سپس بازنشستگی تعیین شد. حکم در نوامبر ۱۹۴۰ در روزنامه رسمی منتشر شد. هشت سال بعد، سوسا مندس به اسکار کارمونا، رییس‌جمهور پرتگال، کارت شخصی فرستاد. چند ماه از مرگ همسرش گذشته بود. او در آن نامه از تنگدستی خانواده گفت و از رییس‌جمهور خواست که او را فراموش نکند. این کارت در آرشیف ریاست‌جمهوری پرتگال نگهداری می‌شود.^{۴، ۸}

سوسا مندس در ۱۹۵۴ درگذشت. یاد وشم در ۱۹۶۶ او را در شمار درستکاران در میان ملت‌ها شناخت. پارلمان پرتگال در ۱۹۸۸ با قانونی، جایگاه او را در دستگاه دیپلوماتیک پس از مرگ اعاده کرد. تا آن زمان، کسانی که در روزهای جون ۱۹۴۰ در برابر قنسولگری ایستاده بودند، بخشی از خاطرات خود را نوشته یا روایت کرده بودند. برای جان تتسلی، یاد آن سفر به جزییات یک موتر و توقف کوتاه در مادرید پیوند داشت. خانواده‌اش پس از رسیدن به پرتگال باز به جاده برگشت و در ویگو سوار کشتی شد. در دفتر بوردو هنوز می‌توان تاریخ روزی را دید که پیش از همه این اتفاق‌ها، راه رفتن برای‌شان باز شد.^{۱، ۵، ۱۱}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. پرونده خانواده تتسلی، برگ ثبت ویزا و شهادت جان تتسلی، بنیاد سوسا مندس.
2. نمایشگاه تاریخ پناهندگان و سقوط پاریس، بنیاد سوسا مندس.
3. پرتگال، قنسول‌ها و پناهندگان یهودی، پژوهش آوراهم میلگرام در مرکز اسناد یاد وشم.
4. نسخه بخش‌نامه شماره ۱۴ و اسناد حکم انضباطی، پارلمان پرتگال.
5. پرونده آریستیدس د سوسا مندس، کمیته فرانسوی یاد وشم.
6. قنسول و خاخام کروگر، روایت خانواده کروگر در آرشیف بنیاد سوسا مندس.
7. پرونده خانواده فلیرمان و ثبت ویزای ۱۲ جون ۱۹۴۰.
8. نامه سال ۱۹۴۸ و دفاعیه سوسا مندس، آرشیف ریاست‌جمهوری پرتگال.
9. پرونده خانواده آبراهام، شماره‌های ویزا و سفر از لیسبون.
10. پرونده خانواده رایسکی و ویزاهای امضاشده در بایون.
11. پرونده قانون اعاده جایگاه سوسا مندس، پارلمان پرتگال.
12. عکس شاخص، پرتره آریستیدس د سوسا مندس در ۱۹۴۰، عکاس ناشناس، واگذارشده به مالکیت عمومی.