چرا بازشدن کارون به روی کشتی‌های خارجی جنجالی شد؟
بخش‌های این نوشته
در پاییز ۱۲۶۷، گشایش بخشی از کارون به روی کشتی‌های تجاری خارجی به رویدادی دیپلماتیک تبدیل شد. بخش‌نامه ایران، مذاکرات مجلس اعیان و گزارش‌های کشتیرانی، جنبه‌های متفاوت این تصمیم را ثبت کرده‌اند.
بخش‌نامه پاییز ۱۲۶۷ چه اجازه‌ای می‌داد؟
ترجمه بخش‌نامه ایران در مجموعه اسناد و عهدنامه‌های اداره هند، هدف اعلام‌شده حکومت را گسترش تجارت، افزایش ثروت و پیشرفت کشاورزی در خوزستان و اهواز معرفی می‌کند. بر پایه متن، کشتی‌های بخار تجاری همه کشورها اجازه یافتند کالا را از محمره، خرمشهر امروزی، تا بند اهواز حمل کنند.
این اجازه شرط‌های مشخص داشت. کشتی خارجی نباید از بند اهواز بالاتر می‌رفت. کشتیرانی بالادست برای دولت و اتباع ایران محفوظ بود. عوارض باید در محمره پرداخت می‌شد و حمل کالای ممنوع مجاز نبود. توقف کشتی نیز به مدت لازم برای بارگیری و تخلیه محدود می‌شد. بنابراین متن سند، محدوده جغرافیایی و شرایط فعالیت را صریحا تعیین کرده بود.[۱]
چرا بریتانیا برای بازشدن مسیر فشار می‌آورد؟
شهباز شهنواز، در پژوهش خود درباره گشایش کارون، این تصمیم را در چارچوب رقابت روسیه و بریتانیا بررسی می‌کند. مسیر آبی می‌توانست دسترسی از خلیج فارس به درون ایران را آسان‌تر کند. راه زمینی یا خط آهن تکمیلی نیز در طرح‌های مربوط به این مسیر جای داشت. هنری دراموند ولف، وزیر مختار بریتانیا در تهران، برای عملی‌شدن تصمیم و انتشار رسمی آن فشار می‌آورد.
روسیه، در مقابل، گشایش کارون را به سود نفوذ بریتانیا می‌دید و به آن اعتراض کرد. شهنواز این واکنش را با مکاتبات دیپلماتیک دنبال می‌کند. از این رو، میان عبارت عمومی بخش‌نامه درباره دسترسی همه کشورها و برداشت قدرت‌ها از سود سیاسی و تجاری آن، فاصله وجود داشت.[۲]
در مجلس اعیان بریتانیا چگونه از این رویداد سخن گفتند؟
صورت مذاکرات مجلس اعیان در آذر ۱۲۶۷، نمونه روشنی از بازتاب سیاسی تصمیم است. ویکنت سیدموث خواستار انتشار مکاتبات مربوط به گشایش کارون و بندر محمره شد و از آنچه موفقیت دیپلماتیک ولف می‌دانست، استقبال کرد. او برای تجارت اروپا در این مسیر اهمیت فراوان قائل بود.
سالزبری، نخست‌وزیر و وزیر خارجه، گفت هنوز زمان مناسبی برای ارائه همه اسناد نیست و بخشی از اطلاعات از راه تلگراف رسیده است. او توانایی ولف را ستود، اما سهم مهمی از نتیجه را به تصمیم خود شاه ایران نسبت داد. سالزبری اقدام شاه را برای رونق تجارت و بهره‌برداری از منابع کشور سودمند معرفی کرد. این سخنان، نحوه عرضه عمومی سیاست بریتانیا را نشان می‌دهد. آنها را باید کنار مکاتبات و فشارهای دیپلماتیک خواند.[۳]
کشتی مناسب کارون چه ویژگی‌ای می‌خواست؟
گزارش لوریمر نشان می‌دهد که اجرای تصمیم با محدودیت‌های طبیعی رودخانه روبه‌رو بود. کشتی «بلوس لینچ» مدتی در مسیر محمره به اهواز کار کرد، اما طول بدنه و آبخور آن برای رودخانه‌ای با پیچ‌های تند و کم‌آبی فصلی مناسب نبود. کشتی دیگری به نام «شوشان» جای آن را گرفت و بعدها وسیله‌های دیگری در مسیر به کار رفتند.
همان گزارش از آزمایش یک شرکت دیگر با کشتی کوچک «ایران» نیز یاد می‌کند که به دلیل درآمد ناکافی از مسیر کنار گذاشته شد. بنابراین داشتن اجازه کشتیرانی به‌تنهایی موفقیت تجاری را تضمین نمی‌کرد. انتخاب کشتی، عمق آب، شکل مسیر و میزان دادوستد در نتیجه عملی کار اثر داشتند.[۴]
آیا همه ناظران بریتانیایی به سود اقتصادی آن خوش‌بین بودند؟
فهرست آرشیو کتابخانه بریتانیا، یادداشتی از هنری راولینسون را معرفی می‌کند که چند سال پیش از گشایش کارون نوشته شده بود. بنا بر شرح همان فهرست، او اهمیت بازکردن رودخانه به روی کشتی بخار را اغراق‌آمیز می‌دانست و دشواری‌ها را بیش از فایده‌های احتمالی ارزیابی می‌کرد.
این مدرک وجود اختلاف ارزیابی در داخل دستگاه بریتانیا را نشان می‌دهد. ادعای رونق حتمی تجارت، حتی پیش از اجرا نیز مورد توافق همه ناظران نبود. در این بخش، به شرح آرشیوی سند استناد شده است.[۵]
چرا این گشایش به جنجال تبدیل شد؟
وقتی بخش‌نامه ایران، سخنان مجلس اعیان، مکاتبات بررسی‌شده در پژوهش شهنواز و گزارش کشتیرانی را کنار هم می‌گذاریم، سه موضوع آشکار می‌شود. دولت ایران حدود فعالیت تجاری را تعیین کرده بود. قدرت‌ها همان مسیر را در رقابت بر سر نفوذ می‌سنجیدند. شرکت‌های کشتیرانی نیز باید با محدودیت‌های واقعی رودخانه و بازار کار می‌کردند. جنجال کارون از تلاقی این سه سطح شکل گرفت. این جمع‌بندی، برداشت این نوشته از منابع معرفی‌شده است.[۶]
پانویس و منابع
- بخش‌نامه دولت ایران، ترجمه بخش‌نامه گشایش کارون، مجموعه عهدنامه‌ها و اسناد اداره هند، جلد مربوط به ایران و افغانستان، ضمیمه ۲۱، ص ۷۸، کتابخانه دیجیتال قطر.
- شهباز شهنواز، رود کارون، گشایش کارون، دانشنامه ایرانیکا، جلد پانزدهم، ص ۶۳۳ تا ۶۴۰.
- مجلس اعیان بریتانیا، ایران، گشایش رود کارون، صورت مذاکرات هنسارد، جلسه آذر ۱۲۶۷.
- جان گوردون لوریمر، دلیل خلیج فارس، جلد نخست، بخش تاریخی دوم، ص ۱۷۲۰، کشتیرانی در کارون پایین، کتابخانه دیجیتال قطر.
- هنری راولینسون، یادداشت درباره رود کارون، شرح فهرست آرشیوی کتابخانه بریتانیا، شناسه IOR/L/PS/18/C35.
- جمع‌بندی نویسنده، بر پایه بخش‌نامه، پژوهش شهنواز، مذاکرات مجلس اعیان و گزارش لوریمر، منابع یک تا چهار.
تصویر شاخص: نمای تاریخی محمره در کنار کارون، اثر J. Thomson، مجموعه KITLV 81812، کتابخانه دانشگاه لیدن. نسخه ویکی‌انبار با مجوز CC BY 4.0. از نسخه کوچک‌شده JPEG، بدون تغییر محتوای عکس، استفاده شده است.
