روزنامه قانون چگونه به صدای مخالفت با حکومت قاجار تبدیل شد؟
بخش‌های این نوشته
روزنامه قانون، چاپ لندن، عرصه‌ای برای نقد حکومت و بیان اندیشه اصلاح بود. برای شناخت جایگاه آن باید ماجرای برکناری ملکم‌خان، هدف‌های نشریه، زبان خطاب و راه‌های رسیدن آن به خوانندگان را در کنار هم دید.
از اختلاف دیپلماتیک تا انتشار روزنامه مخالف
ملکم‌خان پیش از انتشار قانون، نماینده ایران در لندن بود. ژان کالمار در بررسی دوران امین‌السلطان، برکناری او را در اواخر ۱۲۶۸ در پی مناقشه امتیاز لاتاری شرح می‌دهد. به روایت او، اعتراض‌های دیپلماتیک، مخالفت مذهبی با امتیاز و رابطه پرتنش ملکم‌خان با صدراعظم در این بحران نقش داشتند.
کالمار توضیح می‌دهد که رابطه ملکم‌خان با امین‌السلطان از پیش دچار تنش بود. بنابراین مناقشه لاتاری را باید در کنار رقابت سیاسی آنان خواند. پس از برکناری، قانون به یکی از تریبون‌های حمله به سیاست‌های حکومت و صدراعظم تبدیل شد. آغاز این رویارویی مطبوعاتی، هم زمینه شخصی داشت و هم با بحث گسترده اصلاح اداره کشور پیوند می‌خورد.[۱]
روزنامه برای چه کاری منتشر می‌شد؟
شیوا بلاغی، در پژوهش خود درباره ملی‌گرایی و تولید فرهنگی در ایران، قانون را با استفاده از شماره‌های روزنامه، اوراق شخصی ملکم‌خان و مکاتبات مربوط به آن بررسی کرده است. او توضیح می‌دهد که انتشار حقیقت، تقویت اتحاد، طلب قانون و یاری ستم‌دیدگان در هدف‌های اعلام‌شده روزنامه جای داشت.
بلاغی در عین توجه به خصومت ملکم‌خان با صدراعظم، تاکید می‌کند که مضمون روزنامه با فکرهای اصلاحی پیشین او پیوستگی داشت. در این خوانش، روزنامه راهی برای گردآوردن اندیشه‌ها و قراردادن دانش در خدمت جامعه بود. مسئله اجرای قانون و روشن‌بودن حقوق و وظایف نیز در استدلال‌های آن جای مرکزی داشت.[۲]
وقتی ملکم‌خان از قانون سخن می‌گفت، منظورش چه بود؟
سارا زانوتا در بررسی اندیشه حقوقی ملکم‌خان یادآوری می‌کند که ایران قاجار نظام حقوقی و قضایی داشت. مسئله مورد بحث اصلاح‌گران، تدوین مقررات، روشن‌کردن مسئولیت‌ها و مهار اختیارهای خودسرانه بود. تعبیرهای تند روزنامه درباره بی‌قانونی را باید با توجه به همین زمینه خواند.
به تحلیل زانوتا، ملکم‌خان برای اصلاح، هم به اروپا و هم به عثمانی، مصر و منابع اسلامی رجوع می‌کرد. او قانون و شریعت را ناسازگار معرفی نمی‌کرد و در نوشته‌هایش بر امکان تدوین و اجرای قوانین تاکید داشت. این پژوهش همچنین هشدار می‌دهد که درباره شمار دقیق خوانندگان قانون داده کافی در دست نیست. بنابراین نفوذ فکری روزنامه را نمی‌توان بی‌دلیل به یک رقم معین از مخاطبان تبدیل کرد.[۳]
زبان روزنامه چگونه مخاطب را درگیر می‌کرد؟
مصطفی عابدینی‌فرد در پژوهش خود درباره نقد جمعی ایرانیان، قانون را از نظر زبان عاطفی و سیاسی بررسی می‌کند. به روایت او، لحن روزنامه میان هشدار، اندوه، خشم، سرزنش و طنز حرکت می‌کرد. مقایسه وضعیت ایران با کشورهای دیگر، بخشی از ابزار اقناع مخاطب بود.
او همچنین به تغییر عبارت‌های مربوط به بهای اشتراک اشاره می‌کند. در بعضی شماره‌ها، به جای مبلغ پول، تعبیرهایی درباره غیرت، شعور یا فهم خواننده می‌آمد. چنین تغییری، رابطه با مخاطب را به موضوع مسئولیت اخلاقی و سیاسی پیوند می‌زد. این تحلیل، شیوه خطاب روزنامه را توضیح می‌دهد و سنجشی از واکنش تک‌تک خوانندگان نیست.[۴]
چاپ در بیرون از ایران چه نقشی داشت؟
راهنمای مطبوعات کتابخانه دانشگاه شیکاگو، انتشار روزنامه‌های ایرانی در بیرون از کشور را با تلاش برای گریز از سانسور و تعقیب مرتبط می‌داند. قانون در لندن در کنار نشریاتی قرار می‌گرفت که ایرانیان در شهرهای دیگری مانند استانبول، کلکته و قاهره منتشر می‌کردند.
این راهنما از وجود نسخه‌هایی از قانون در مجموعه خود خبر می‌دهد. دوره موجود در یک کتابخانه را باید از دوره کامل انتشار جدا کرد. اهمیت این شاهد برای روایت حاضر، ثبت قانون در شبکه مطبوعات ایرانی بیرون از کشور و دسترس‌پذیری نسخه‌های آن برای پژوهش است.[۵]
صفحه روزنامه چه چیزی از هویت آن نشان می‌دهد؟
در صفحه‌ای که تصویر آن همراه این نوشته آمده، نام «قانون» با حروف درشت در مرکز بالای صفحه قرار دارد. زیر نام ملکم‌خان، سه واژه «اتفاق، عدالت، ترقی» دیده می‌شود. اطلاعات مربوط به چاپ و توزیع نیز روی همان صفحه آمده است.
این چیدمان، بخشی از سند تصویری خود روزنامه است. کنار هم قرارگرفتن نام نشریه، نام ناشر و شعار سه‌گانه، موضوع اصلاح و مخاطب‌سازی را پیش از ورود به متن برجسته می‌کند. این برداشت از ظاهر صفحه است. برای شناخت دامنه نفوذ و تحول دیدگاه‌های روزنامه باید شماره‌های دیگر و شواهد تاریخی را نیز بررسی کرد.[۶]
پانویس و منابع
- ژان کالمار، اتابک اعظم، امین‌السلطان، دانشنامه ایرانیکا، بخش مناقشه امتیاز لاتاری و برکناری ملکم‌خان.
- شیوا بلاغی، ملی‌گرایی و تولید فرهنگی در ایران، رساله دکترا، دانشگاه میشیگان، ص ۱۸۷ تا ۱۹۴.
- سارا زانوتا، ملکم‌خان و سیاست اصلاح حقوقی در ایران، پروژه پژوهشی ant.e، دانشگاه وین.
- مصطفی عابدینی‌فرد، مدرنیته خودتحقیرگر ایران، مجله بین‌المللی مطالعات خاورمیانه، انتشارات دانشگاه کمبریج.
- کتابخانه دانشگاه شیکاگو، راهنمای مجموعه مطبوعات عمومی، بخش مطبوعات ایران و روزنامه‌های بیرون از کشور.
- روزنامه قانون، صفحه بازنشرشده روزنامه، متن و آرایش صفحه، پرونده تصویر در ویکی‌انبار.
تصویر شاخص: صفحه‌ای از روزنامه قانون، با نام میرزا ملکم‌خان، چاپ لندن. نسخه و اطلاعات مجوز در ویکی‌انبار، مالکیت عمومی.
