بانک شاهنشاهی چگونه حق چاپ اسکناس ایران را به دست آورد؟
بخش‌های این نوشته
اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در ایران گردش می‌کردند، اما دفتر مرکزی صادرکننده آن‌ها در لندن بود. این بانک بریتانیایی در اواخر دوره قاجار حق انحصاری انتشار اسکناس را به دست آورد.[۲]
پیش از بانک شاهنشاهی، پول چگونه جابه‌جا می‌شد؟
پیش از تاسیس بانک‌های جدید، بازرگانان و صرافان ایران سپرده می‌گرفتند، وام می‌دادند و پول جابه‌جا می‌کردند. اعتبار شخص و تجارت‌خانه در پذیرش برات و بیجک نقش داشت. تاریخ خدمات مالی ایران با بانک جدید آغاز نمی‌شود.
پوتکین بصیر در مدخل تاریخ بانکداری ایران، بانک جدید شرقی را پیشگام بانک شاهنشاهی می‌داند. این بانک بریتانیایی در چند شهر شعبه داشت. بانک شاهنشاهی سپس کسب‌وکار آن را خرید. شبکه بازار و صرافی نیز همچنان فعال بود.[۱]
نام ایرانی، دفتر مرکزی در لندن
آرشیو تاریخی اچ‌اس‌بی‌سی، دارنده اسناد بانک، امتیاز ناصرالدین‌شاه به رویتر را پایه تشکیل آن می‌داند. بانک از تهران فعالیت می‌کرد و در لندن سرمایه می‌گرفت. سرمایه اولیه یک میلیون پوند بود و تقاضای خرید سهام به پانزده برابر عرضه رسید.
نام شاهنشاهی به معنای مالکیت دولت ایران نبود. یک شرکت بریتانیایی با امتیاز شاه کار می‌کرد. توسعه بانک نیز بی‌دردسر نبود. افت ارزش نقره در سال‌های نخست به ذخایر آن فشار آورد.[۲]
چرا داشتن اسکناس با اعتماد به آن فرق داشت؟
پشتوانه کاغذی که در دست مردم می‌چرخید، تعهد بانک به پرداخت بود. در عین حال، تبدیل اسکناس به سکه نقره به شهر محل صدور آن وابسته بود. این محدودیت، استفاده از پول کاغذی را در معامله میان شهرها دشوار می‌کرد. بصیر این موضوع را از موانع پذیرش اسکناس‌های بانک می‌داند.
بانک با بی‌اعتمادی بخشی از بازرگانان روبه‌رو بود و بیجک‌ها نیز از گردش خارج نشدند. در نتیجه، گسترش شعبه و صدور اسکناس به معنای پذیرش فوری آن در همه مبادلات نبود. اعتبار بانک باید در کنار اعتبار ابزارهای قدیمی بازار سنجیده می‌شد.[۱]
طرح اسکناس‌ها چه چیزی را نشان می‌دهد؟
علی شرقی در مدخل «اسکناس» ایرانیکا، میان بیجک، حواله‌های بانکی و اسکناس تمایز می‌گذارد. او نشان می‌دهد که ابزارهای کاغذی پیشین، پس از ورود اسکناس نیز کاربرد داشتند. تاریخ پول را نمی‌توان به جانشینی ناگهانی یک برگه با برگه دیگر فروکاست.
در سری دوم اسکناس‌های بانک شاهنشاهی، نقش شیر و خورشید به‌صورت نشان آب در کاغذ دیده می‌شد. اسکناس‌ها در ارزش‌های مختلف تومانی منتشر می‌شدند و چاپخانه‌های بریتانیایی در تولیدشان نقش داشتند. تصویر، نوشته، امضای مسئولان و ویژگی‌های کاغذ، اجزای سندی بودند که بانک در برابر دارنده آن تعهد می‌پذیرفت.[۳]
حق انتشار چگونه به بانک ملی رسید؟
محمد یگانه در مدخل بانک مرکزی ایران، تاسیس بانک ملی را در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ ثبت می‌کند. این بانک قرار بود هم خدمات بانکی تجاری ارائه کند و هم وظایفی را که بعدها در اختیار بانک مرکزی قرار گرفت، بر عهده بگیرد.
بر پایه همان پژوهش، توافق ۹ خرداد ۱۳۰۹ راه انتقال وظایف بانکداری دولتی، از جمله حق انتشار اسکناس، از بانک شاهنشاهی را باز کرد. در برابر این انتقال، دویست هزار پوند پرداخت شد. این تاریخ را باید از زمان ورود نخستین اسکناس‌های بانک ملی به گردش جدا کرد.[۴]
شرقی انتشار نخستین سری اسکناس‌های بانک ملی را در سال ۱۳۱۱ قرار می‌دهد. بنابراین میان گرفتن اختیار قانونی انتشار و عرضه اسکناس تازه فاصله وجود داشت. چنین تمایزی کمک می‌کند اختلاف ظاهری تاریخ‌ها در روایت‌های عمومی، به ادعای متناقض درباره یک رویداد تبدیل نشود.[۳]
از پایان انحصار تا پایان فعالیت در ایران
پایان انحصار اسکناس، کار تجاری بانک را فوری متوقف نکرد. آرشیو اچ‌اس‌بی‌سی ادامه فعالیت و سپس خروج آن از ایران در اوایل دهه ۱۳۳۰ را ثبت می‌کند. بانک فعالیتش را در منطقه گسترش داد و نام آن نیز تغییر کرد.[۲]
پانویس‌ها و منابع
- پوتکین بصیر، «بانکداری، تاریخ بانکداری در ایران»، دانشنامه ایرانیکا، جلد سوم، صفحات ۶۹۸ تا ۷۰۸، بخش بانک شاهنشاهی و ابزارهای مالی پیش از بانک‌های جدید.
- آرشیو تاریخی اچ‌اس‌بی‌سی، مجموعه اسناد بانک خاورمیانه و پیشینه بانک شاهنشاهی، بخش معرفی مجموعه. این منبع، روایت نهادی بانک از پیشینه خود است.
- علی شرقی، «اسکناس»، دانشنامه ایرانیکا، جلد هشتم، صفحات ۶۱۵ تا ۶۲۴، انتشار ۱۳۷۷، بخش‌های بانک شاهنشاهی و بانک ملی.
- محمد یگانه، «بانک مرکزی ایران»، دانشنامه ایرانیکا، جلد سوم، صفحات ۶۹۶ تا ۶۹۸، انتشار ۱۳۶۷، بخش پیشینه بانکداری مرکزی.
تصویر شاخص: ساختمان بانک شاهنشاهی در تهران در اواخر دوره قاجار، از کتاب دیوید فریزر. منبع: ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.
