میرزا صالح چگونه نخستین روزنامه ایران را منتشر کرد؟
بخش‌های این نوشته
در بهار ۱۲۱۶، میرزا صالح شیرازی نخستین روزنامه ایران را در تهران منتشر کرد. این نشریه که در دوره محمدشاه قاجار چاپ می‌شد، بعدها به «کاغذ اخبار» مشهور شد.[۱]
از آموزش چاپ در انگلستان تا کار در ایران
برنا ایزدپناه، پژوهشگر تاریخ چاپ، میرزا صالح را یکی از پنج دانشجویی معرفی می‌کند که با حمایت عباس میرزا به انگلستان رفتند. او در یادداشت‌های سفرش از علاقه به چاپ و آشنایی با روزنامه‌ها نوشته است. پیش از بازگشت، دستگاه چاپی خرید و به ایران فرستاد. این تجربه، پیشینه کار بعدی او در انتشار خبر بود.[۱]
آیا «کاغذ اخبار» نام چاپ‌شده روزنامه بود؟
نامی که در تاریخ مطبوعات جا افتاده، با عنوانی ثابت و امروزی بر بالای روزنامه یکسان نیست. نایل گرین در پژوهش خود درباره چاپ سنگی، توضیح می‌دهد که میرزا صالح تعبیر «کاغذ اخبار» را در سفرنامه‌اش برای روزنامه‌های انگلیسی به کار می‌برد. همین تعبیر در نوشته‌های بعدی به نشریه او نسبت داده شد.
این نکته، شیوه خواندن سند را تغییر می‌دهد. برای شناسایی یک شماره باید به متن بالای صفحه، تاریخ، محل چاپ و محتوای آن نیز توجه کرد. عنوانی که پژوهشگران بعدها برای طبقه‌بندی به کار برده‌اند، همیشه عین نامی نیست که خواننده نخستین شماره روی کاغذ می‌دید.[۲]
چاپ سنگی چه امکانی فراهم کرد؟
المپیادا شگلووا در مدخل چاپ سنگی ایران، فعالیت میرزا صالح در تبریز و سپس انتشار روزنامه در تهران را در بستر گسترش این فناوری بررسی می‌کند. چاپ سنگی امکان بازتولید دست‌خط را فراهم می‌کرد و با سنت خوشنویسی فارسی سازگار بود.
به نوشته او، تجهیزات این شیوه در مقایسه با چاپ حروفی ساده‌تر و ارزان‌تر بود و شمار زیادی کاتب حرفه‌ای نیز وجود داشت. این پیوند میان فناوری و مهارت کاتبان، برای فهم ظاهر نشریه اهمیت دارد. خط صفحه بخشی از روش تولید آن بود.
در همان دوره، چاپخانه‌ها کتاب، متن آموزشی و دیگر نوشته‌ها را نیز تولید می‌کردند. روزنامه درون همین محیط فنی و فرهنگی پدید آمد. گسترش چاپ خبر، به دستگاه، کاغذ، کار نوشتن و امکان تکثیر وابسته بود.[۳]
دو برگ بزرگ برای خبرهای شرق و غرب
گزارش قدیمی «روزنامه فارسی و ترجمه» در مجله انجمن سلطنتی آسیایی، نشریه را چاپی سنگی بر دو برگ بزرگ توصیف می‌کند که تنها یک روی آن‌ها چاپ شده بود. نوشته‌ها فشرده بود و نشان شیر و خورشید در بالای صفحه قرار داشت. همان گزارش، میرزا صالح را از منشیان شاه معرفی می‌کند.
این توصیف، شاهدی نزدیک به زمان انتشار است. اندازه و شیوه چاپ، با قالب صفحه‌های روزنامه امروز تفاوت داشت. در تصویر شماره باقی‌مانده نیز متن پیوسته و خوشنویسی‌شده و جدایی خبرهای سرزمین‌های شرقی و غربی دیده می‌شود. سند چاپی، شکل مادی انتشار خبر را در کنار محتوای آن حفظ کرده است.[۴]
نسخه‌های باقی‌مانده چگونه پیدا شدند؟
ایزدپناه در گزارش پژوهش خود، از پیگیری محل دو نسخه سخن می‌گوید که در منابع قدیمی به موزه بریتانیا نسبت داده شده بودند. او با کمک بررسی‌های پیشین و اطلاعات کتابخانه‌ای، آن‌ها را در کتابخانه بریتانیا شناسایی کرد. گزارش او تصویر هر دو شماره و وضعیت نگهداری‌شان را معرفی می‌کند.[۱]
چند شماره چاپ شد و چه چیزی هنوز روشن نیست؟
در بازسازی عمر این نشریه، باید میان شماره‌های شناخته‌شده و مدت واقعی انتشار فرق گذاشت. آنابل سربرنی‌محمدی و علی محمدی در مدخل ارتباطات ایران، زمان ادامه کار میرزا صالح را نامعلوم می‌دانند. بنابراین تعداد نسخه‌های در دسترس، به‌تنهایی تاریخ قطعی توقف را تعیین نمی‌کند.[۶]
از کاغذ اخبار تا وقایع اتفاقیه چه تغییری رخ داد؟
نگین نبوی در پژوهش روزنامه‌نگاری دوره قاجار، «کاغذ اخبار» را تجربه‌ای کوتاه‌عمر معرفی می‌کند. روزنامه رسمی و منظم «وقایع اتفاقیه» در زمستان ۱۲۲۹، با دستور امیرکبیر، آغاز شد. این نشریه هفتگی بود و در ده سال نخست، ۴۷۱ شماره انتشار یافت.
به بررسی نبوی، روزنامه‌های رسمی بیشتر خبرهای دربار و کار دولت را بازتاب می‌دادند. مخاطب آن‌ها نیز گروهی محدود بود و مسائل روزمره مردم کمتر در صفحاتشان دیده می‌شد. ورود چاپ خبر به ایران، به‌تدریج با پرسش‌های دیگری درباره مخاطب، موضوع خبر و رابطه روزنامه با قدرت همراه شد.[۵]
پانویس‌ها و منابع
- برنا ایزدپناه، «نخستین روزنامه ایرانی، کاغذ اخبار میرزا صالح»، کتابخانه بریتانیا، انتشار ۱۳۹۸. رکورد اثر اصلی و ترجمه فارسی هامون نیشابوری در آسو.
- نایل گرین، «سنگ‌هایی از باواریا، چاپ سنگی ایران در زمینه جهانی آن»، مجله مطالعات ایرانی، جلد ۴۳، شماره ۳، انتشار چاپی ۱۳۸۹، صفحات ۳۰۵ تا ۳۳۱، به‌ویژه یادداشت ۱۰۵.
- المپیادا شگلووا، «چاپ سنگی در ایران»، دانشنامه ایرانیکا، انتشار ۱۳۸۸، بخش آغاز چاپ در تبریز و تهران.
- «روزنامه فارسی و ترجمه»، مجله انجمن سلطنتی آسیایی بریتانیا و ایرلند، جلد پنجم، شماره دوم، صفحات ۳۵۵ تا ۳۷۱. برای مقایسه توصیف تاریخی با تصویر نسخه، تصویر شاخص همین نوشته نیز قابل بررسی است.
- نگین نبوی، «روزنامه‌نگاری در دوره قاجار»، دانشنامه ایرانیکا، جلد پانزدهم، صفحات ۴۶ تا ۵۴، انتشار ۱۳۸۸.
- آنابل سربرنی‌محمدی و علی محمدی، «ارتباطات در ایران»، دانشنامه ایرانیکا، جلد ششم، صفحات ۸۹ تا ۹۵، انتشار ۱۳۷۱، بخش مطبوعات.
تصویر شاخص: شماره‌ای از کاغذ اخبار در تابستان ۱۲۱۶، برگرفته از پژوهش کتابخانه بریتانیا. منبع تصویر و مجوز مالکیت عمومی در ویکی‌مدیا کامنز.
