کنیسه یوآو از زندگی یهودیان هرات چه می‌گوید؟
بخش‌های این نوشته
در یکی از محله‌های شهر قدیم هرات، گنبد کنیسه یوآو هنوز تزیینات گچی رنگ‌آمیزشده دارد. حمام موسیایی هم در همان محله است. در جریان مرمت، بخش‌هایی از سقف آجری حمام از نو ساخته شد و سامانه سنتی گرم‌کردن آن را ترمیم کردند. سرگذشت این دو بنا راهی به گذشته محله‌ای باز می‌کند که تا میانه سده بیستم، خانواده‌های بسیاری از یهودیان هرات در آن زندگی می‌کردند.۱۲
چرا خانواده‌هایی از مشهد به هرات آمدند؟
بخشی از جامعه یهودیان هرات در سده نوزدهم از مهاجران مشهد شکل گرفت. پژوهش آکادمی علوم اتریش، کوچ را با فشار بر یهودیان مشهد و تغییر دین اجباری در ۱۸۳۹ میلادی پیوند می‌دهد. اعضای خانواده گرجی نیز در میان کسانی بودند که از مشهد به هرات آمدند. مهاجرت پیش از آن هم جریان داشت و فشار تازه به آن شتاب داد.۲۳
هرات در آن روزگار با شهرهای خراسان پیوندهای بازرگانی و خانوادگی داشت. در تاریخ جامعه یهودیان هرات، این پیوند را هم در کار بازرگانان می‌توان دید و هم در سرگذشت کسانی که بعدتر به مرو یا اورشلیم رفتند. سرنوشت خانواده گرجی، در منابع مربوط به آموزش مذهبی، یکی از نمونه‌هایی است که می‌شود در چند نسل دنبال کرد.۲۳
خانه، بازار و مکتب چه نسبتی داشتند؟
بسیاری از یهودیان هرات از راه بازرگانی زندگی می‌کردند. شماری از خانواده‌ها در آموزش دینی و اداره امور مذهبی نقش داشتند. پژوهش درباره زبان عبری در میان یهودیان افغانستان نشان می‌دهد که در خانواده گرجی چند نسل آموزگار و روحانی پدید آمدند. بعضی در هرات درس دادند و بعضی دیگر در مرو و اورشلیم به کار ادامه دادند.۲۳
فارسی زبان مهم این پیوندها بود و عبری جای خود را در آموزش و متن‌های مذهبی داشت. مطالعه متن‌های فارسی یهودی و عبری نشان می‌دهد که یک خانواده می‌توانست در زندگی روزانه با همسایه‌های فارسی‌زبانش زبان مشترک داشته باشد و در مکتب و عبادت سنت نوشتاری دیگری را هم زنده نگه دارد.۲
وقتی خانواده‌ها رفتند، چه چیزی در محله ماند؟
مهاجرت یهودیان هرات به یک دوره محدود نبود. موزه مردم یهود چند موج مهاجرت را ثبت کرده و از کاهش شمار خانواده‌ها در نیمه دوم سده بیستم نوشته است. در فهرست تصویری موزه، عکس‌هایی از یک خانواده یهودی در خانه‌اش و از دروازه یک کنیسه در هرات ثبت شده‌اند. کنار هم گذاشتن این دو نوع تصویر می‌تواند به گزارش کمک کند تا میان زندگی خانوادگی و بناهای مذهبی رابطه برقرار کند.۳۴
کنیسه یوآو و حمام موسیایی بخشی از شواهدی‌اند که در خود شهر مانده‌اند. نهاد حفاظت از میراث فرهنگی افغانستان می‌گوید پیش از مرمت، گنبد مرکزی کنیسه در معرض فروریختن بود. در حمام هم بخشی از گنبدها و طاق‌های آجری دوباره ساخته شدند. بناها در سنبله ۱۴۰۳ پس از مرمت تحویل داده شدند و برای کنیسه کاربری کتابخانه محلی و نمایش صنایع دستی در نظر گرفته شد.۱
یک گنبد چه چیزهایی را می‌تواند به یاد بیاورد؟
در پرونده مرمت، گنبد کنیسه با نقش‌های گچی‌اش ثبت شده و حمام با شیوه سنتی گرم‌کردن کف آن شناخته می‌شود. هرکدام بخشی از زندگی محله را نشان می‌دهد. روایت خانواده‌ها را باید در عکس‌ها، پژوهش‌های زبانی و اسناد مهاجرت دنبال کرد. بازدید از بناها، جای کنیسه و حمام را در کوچه‌های هرات نشان می‌دهد و به آن روایت‌ها نشانی می‌دهد.۱۲۳۴
پانویس‌ها و منابع
- نهاد حفاظت از میراث فرهنگی افغانستان، پرونده مرمت کنیسه یوآو و حمام موسیایی، گزارش تحویل بناها در سنبله ۱۴۰۳
- آکادمی علوم اتریش، کاربرد زبان عبری میان یهودیان افغانستان از سده نوزدهم تا میانه سده بیستم، بخش هرات و خانواده گرجی
- موزه مردم یهود، مدخل جامعه یهودیان هرات و تاریخ مهاجرت‌ها
- کتابخانه ملی اسرائیل، مجموعه آرشیفی جامعه یهودیان هرات، مجموعه شلومو حییم بتسالل
