در کارگاه بایسنغر هرات چگونه کتاب می‌ساختند؟
بخش‌های این نوشته
در کتابخانه سلیمانیه استانبول نسخه‌ای نگهداری می‌شود که دو متن را در یک مجلد دارد. سعد مشهدی آن را در ۸۳۳ قمری در هرات کتابت کرد. نام این کاتب از راه نسخه دیگری هم به ما رسیده بود. وقتی پژوهشگران دو نسخه و یک گزارش اداری از کتابخانه بایسنغر را کنار هم گذاشتند، توانستند رد کار یک خوش‌نویس را در میان سفارش‌های دربار تیموری دنبال کنند.۱
از یک کاتب چه نشانی مانده است؟
سعد مشهدی را پیش‌تر به‌واسطه نسخه‌ای از «تاریخ جهانگشای» عطاملک جوینی می‌شناختند که در ۸۳۴ قمری کتابت شده بود. معرفی نسخه دو‌متنی سلیمانیه به این شناخت افزود. اکنون دو اثر به‌دست‌آمده از یک دوره نزدیک را می‌توان کنار هم گذاشت و پرسید چه اندازه از کار او در این کتابخانه به جا مانده است.۱
پژوهش منتشرشده در مجله انجمن سلطنتی آسیایی، سعد مشهدی را با مولانا سعدالدین یکی می‌داند. این نام در «عرض‌داشت» آمده است، گزارشی که جعفر تبریزی، مسئول کتابخانه بایسنغر، درباره کارهای آن نوشته بود. پیوند دادن یک نام در گزارش با نام ثبت‌شده در نسخه، بخشی از کاری است که برای شناخت کتابخانه انجام می‌شود.۱
عرض‌داشت چه چیزی درباره کارگاه نشان می‌دهد؟
گزارش جعفر تبریزی اهمیت ویژه‌ای دارد، چون از دل کار کتابخانه بیرون آمده است. در نسخه نهایی معمولاً نام کاتب یا سفارش‌دهنده دیده می‌شود. در گزارش کارگاه می‌توان رد چند کار در حال انجام و نام بعضی دست‌اندرکاران را دنبال کرد. همین تفاوت به پژوهشگر فرصت می‌دهد از کتاب به آدم‌هایی برسد که آن را آماده می‌کردند.۱۲
شیوا میهن بر پایه همین گزارش و مقایسه خط، پیشنهاد کرده که سعد مشهدی نسخه‌ای از «زبده‌التواریخ» را نیز برای بایسنغر نوشته باشد. این انتساب حاصل خواندن سند و سنجیدن نمونه‌های خط است. نسخه سلیمانیه و «تاریخ جهانگشا» مبنای روشن‌تری برای شناخت کار او فراهم می‌کنند و «زبده‌التواریخ» دامنه این پرسش را گسترش می‌دهد.۱
شاهنامه بایسنغری چگونه سفارش داده شد؟
شناخته‌شده‌ترین نمونه این کارگاه، شاهنامه بایسنغری است. پرونده ثبت این اثر در برنامه حافظه جهانی یونسکو، سفارش نسخه را در ۱۴۲۶ میلادی و پایان کتابت آن را در ۱۴۳۰ ثبت کرده است. جعفر تبریزی کار کتابت را به عهده داشت. نسخه اکنون در کتابخانه کاخ گلستان تهران نگهداری می‌شود.۳۴
این شاهنامه، نسخه‌ای جدا از مجلد دو‌متنی سعد مشهدی در استانبول است. قرار دادن آن‌ها کنار هم به فهم کارگاه کمک می‌کند. از یک سو، نام شاهزاده، نام کاتب و تاریخ تکمیل یک سفارش شناخته‌شده را داریم. از سوی دیگر، نسخه‌ای را داریم که دوباره به پژوهشگران امکان داد یکی از کاتبان کارگاه را بهتر بشناسند.۱۳۴
نگاره آغاز شاهنامه چه چیزی را ثبت کرده است؟
در یکی از برگ‌های آغاز شاهنامه، صحنه شکار در حضور بایسنغر دیده می‌شود. این نگاره با فضای دربار سفارش‌دهنده پیوند دارد. کنار داستان‌های فردوسی، تصویر این مجلس نشان می‌دهد که هنرمندان کارگاه برای آغاز نسخه چه تصویری از جهان شاهزاده برگزیده‌اند.۴۵
از نسخه‌ای که در استانبول بازخوانی شد تا نسخه‌ای که در تهران نگهداری می‌شود، فاصله جغرافیایی زیاد است. هر دو به فضای کار در هرات راه می‌دهند. نام سعد مشهدی را می‌توان در یک نسخه و در گزارش جعفر تبریزی جست‌وجو کرد. در برگ شکار، بایسنغر در تصویری حضور دارد که برای آغاز کتابش ساخته بودند.۱۴۵
پانویس‌ها و منابع
- شیوا میهن، نسخه کمترشناخته‌شده بایسنغری و کارگاه هرات، مجله انجمن سلطنتی آسیایی، جلد ۲۹، ۲۰۱۹ میلادی
- او. اف. آکیموشکین، کتابخانه و کارگاه بایسنغر میرزا در هرات، ۱۹۹۷ میلادی، صفحات ۱۴ تا ۲۴، ارجاع در کتاب‌نامه پژوهش
- یونسکو، شاهنامه بایسنغری در برنامه حافظه جهانی
- پرونده معرفی شاهنامه بایسنغری به برنامه حافظه جهانی، بخش سفارش، کتابت و پیشینه نگهداری
- برگ چهارم شاهنامه بایسنغری، صحنه شکار در حضور بایسنغر
_folio_4r_Hunting_scene_in_the_presence_of_prince_Baysunghur.jpg){kind=link}