چرا پول کاغذی چاو در ایران ایلخانی شکست خورد؟
بخش‌های این نوشته
در سال ۶۷۳ خورشیدی، حکومت گیخاتو در تبریز کوشید پول کاغذی «چاو» را جایگزین سکه کند. تصمیمی که قرار بود خزانه خالی ایلخان را نجات دهد، به تعطیلی بازار و عقب‌نشینی دولت انجامید. این تجربه، قرن‌ها پیش از اسکناس‌های بانک شاهنشاهی رخ داد و از نخستین فصل‌های تاریخ پول کاغذی در ایران است.[۲]
در روایت چاو، کاغذ و فن چاپ در کنار مالیات، اجبار دولتی و اعتماد معامله‌گران قرار می‌گیرد. چرا کالایی که در چین نقش پول را پیدا کرده بود، در تبریز پذیرفته نشد؟ منابع تاریخی از طرحی سخن می‌گویند که با شتاب برای حل بحران خزانه اجرا شد و راه عادی دادوستد را به هم زد.
خزانه چرا خالی شده بود؟
آن لمبتون در بررسی اقتصاد عصر ایلخانی، کمبود پول نقد را مشکلی ریشه‌دار می‌داند. ویرانی‌های ناشی از جنگ و کاهش جمعیت، زمین زیر کشت و شمار کشاورزان را کم کرده بود. حکومت می‌کوشید از پایه اقتصادی کوچک‌تر، درآمد بیشتری بگیرد و به واگذاری وصول مالیات به مقاطعه‌کاران رو می‌آورد.
در دوره گیخاتو، هزینه‌های حکومت و دربار بر تنگنای مالی افزود. منابع از آسیب شدید به دام‌ها نیز خبر می‌دهند. لمبتون، با استناد به تاریخ وصاف، این رویداد را در شرح بدتر شدن اوضاع اقتصادی می‌آورد. پیتر جکسون توضیح می‌دهد که «یوت» می‌توانست با یخ‌بستن چراگاه‌ها و دسترسی نداشتن دام‌ها به علوفه همراه باشد. بنابراین تعبیر آن به یک بیماری مشخص دام، بدون توضیح، همه معنای گزارش تاریخی را منتقل نمی‌کند.[۱][۲]
الگوی چین چگونه به تصمیم ایران تبدیل شد؟
پیشنهاد انتشار پول کاغذی از حلقه مشاوران صدرالدین زنجانی، وزیر گیخاتو، بیرون آمد. عزالدین مظفر از پیشنهاددهندگان بود و پولاد چینگ‌سانگ، نماینده قوبیلای‌خان در ایران، از تجربه کاربرد آن در چین آگاهی داشت. پشتیبانی او به پذیرش طرح کمک کرد.
دولت می‌خواست استفاده از طلا و نقره را محدود کند. برای نپذیرفتن چاو و تحویل ندادن سکه‌ها مجازات مرگ تعیین شد. این بخش از برنامه نشان می‌دهد که پول تازه با فرمان و تهدید وارد بازار می‌شد. امکان تبدیل کاغذ به فلز گران‌بها نیز عمومی و آزاد نبود.[۱]
روی برگه‌های چاو چه نوشته می‌شد؟
ادوارد براون در جلد سوم تاریخ ادبیات ایران، با رجوع به وصاف و دیگر تاریخ‌ها، چاو را برگه‌ای مستطیل توصیف می‌کند. نوشته‌هایی به خط چینی و شهادتین به عربی بر آن قرار داشت. ارزش پول نیز در بخشی از طرح ثبت می‌شد. این ترکیب، انتقال یک الگوی پولی خارجی و کوشش برای جا دادن آن در محیط اسلامی ایران را در ظاهر برگه منعکس می‌کرد.
شرح براون از روی منابع مکتوب است. نباید هر تصویر رایج از پول کاغذی چین را نمونه اصلی چاو ایران معرفی کرد. برای توضیح شکل چاو، باید به همین توصیف‌های تاریخی و حدود اطلاعات آن‌ها وفادار ماند. تصویر شاخص این نوشته نیز نگاره گیخاتو است و پول کاغذی را نشان نمی‌دهد.[۳]
وعده رونق و هزینه تعویض پول فرسوده
براون از فرمان‌هایی برای شیراز و شهرهای دیگر یاد می‌کند که مزایای پول تازه را شرح می‌دادند و به اعتراض‌های احتمالی پاسخ می‌گفتند. در تبلیغ رسمی طرح، رواج چاو با رونق حکومت و پایان تنگدستی پیوند داده می‌شد.
در همان مقررات، برای تعویض برگه‌های فرسوده نیز روشی پیش‌بینی شده بود. دارنده باید پول کهنه را به چاوخانه می‌برد و در برابر آن، برگه تازه‌ای با ارزش ده درصد کمتر می‌گرفت. این جزئیات نشان می‌دهد حکومت برای اداره گردش کاغذ مقررات ساخته بود، اما اجرای مقررات به پذیرش آن در معامله‌های روزمره وابسته می‌ماند.[۴]
چرا بازار تبریز از حرکت ایستاد؟
در روایت براون، بازار تبریز ظرف سه روز بسته شد. مردم چاو را نمی‌پذیرفتند و طلا و نقره هم از گردش بیرون رفته بود. در نتیجه وسیله‌ای که خریدار و فروشنده هر دو قبولش داشته باشند، برای دادوستد در دسترس نبود. تعطیلی بازار را باید در همین برخورد میان فرمان حکومت و رفتار معامله‌گران دید.
اعتراض به طراحان برنامه نیز گسترش یافت. براون از شعرهای انتقادی علیه عزالدین مظفر و از ناآرامی در شیراز و شهرهای دیگر یاد می‌کند. حکومت زیر فشار بزرگان مغول و دیگر مخالفان، سرانجام فرمان پول کاغذی را پس گرفت. طرحی که برای تأمین پول خزانه آغاز شده بود، خود بر بحران مالی افزود.[۴][۵]
چاوخانه چه جایی در تاریخ چاپ دارد؟
ویلم فلور در مدخل «چاپ» ایرانیکا، چاوخانه تبریز را در بحث انتقال چاپ با قالب بررسی می‌کند. او تأکید می‌کند که درباره جزئیات ساخت چاو اطلاع مستقیم کافی وجود ندارد. روایت سوختن تجهیزات، استفاده از قالب چوبی را محتمل می‌کند، اما برای تشخیص قطعی جنس ابزار کافی نیست.
در اینجا باید میان انتقال فن تکثیر و ماندگار شدن یک نهاد چاپی فرق گذاشت. تجربه چاو دوام نیاورد و از آن نمی‌توان یک مسیر پیوسته و بی‌وقفه تا چاپخانه‌های دوره‌های بعد ساخت. برای دنبال کردن دوره‌ای بسیار متأخرتر، مطلب میرزا صالح و انتشار نخستین روزنامه ایران نیز قابل مطالعه است.[۶]
منابع تا کجا به ما اجازه داوری می‌دهند؟
جکسون یادآوری می‌کند که شواهد چاو بیشتر به تبریز و تا اندازه‌ای بغداد مربوط است. حتی گزارش‌های تاریخ آغاز گردش آن یکسان نیستند. از این رو، نسبت دادن تجربه‌ای کاملا همسان به همه شهرهای ایران، از داده‌های موجود جلوتر می‌رود. کمبود اعتماد، محدود کردن سکه و اجبار در پذیرش پول، در گزارش‌های شکست طرح دیده می‌شود، اما سهم دقیق هر عامل را نمی‌توان با آمارهای امروزی اندازه گرفت.[۱]
در چند قرن بعد، پذیرش کاغذ به جای سکه دوباره به مسئله‌ای مهم تبدیل شد. در مطلب دشواری پذیرش اسکناس‌های بانک شاهنشاهی می‌توان شکل دیگری از این پرسش را دید. فاصله تاریخی و تفاوت نهادها، اجازه نمی‌دهد تجربه چاو را با نظام بانکی دوره قاجار یکسان بگیریم.
پانویس‌ها و منابع
- پیتر جکسون، «چاو»، دانشنامه ایرانیکا، جلد پنجم، صفحات ۹۶ و ۹۷، انتشار ۱۳۶۹، به‌روزرسانی ۱۳۹۲.
- آن کی. اس. لمبتون، «اقتصاد ایران تا پایان ایلخانان، بخش سوم»، دانشنامه ایرانیکا، جلد هشتم، انتشار ۱۳۷۶، به‌روزرسانی ۱۳۹۲، بندهای مربوط به مالیات و دوره گیخاتو.
- ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبیات ایران، جلد سوم، چاپ دانشگاه کمبریج، ۱۲۹۹، صفحه ۳۷، نسخه دیجیتال کتابخانه دانشگاه کلمبیا.
- همان کتاب، صفحه ۳۸، مقررات تعویض چاو و تعطیلی بازار تبریز.
- همان کتاب، صفحه ۳۹، عقب‌نشینی از طرح.
- ویلم فلور، «چاپ»، دانشنامه ایرانیکا، جلد چهارم، صفحات ۷۶۰ تا ۷۶۴، انتشار ۱۳۶۹، به‌روزرسانی ۱۳۹۶، بخش چاپ با قالب.
تصویر شاخص: نگاره جلوس گیخاتو، منسوب به شمس‌الدین کاشانی، از نسخه «ضمیمه فارسی ۱۴۴۳»، برگ ۲۴۱ پشت، کتابخانه ملی فرانسه. این نگاره چند نسل پس از گیخاتو ساخته شده است. منبع تصویر و مجوز مالکیت عمومی.
