ژوزف نوز چگونه اداره گمرک ایران را در دست گرفت؟
بخش‌های این نوشته
اصلاح گمرک در اواخر قاجار درآمد حکومت را افزایش داد و اعتراض بخش‌هایی از بازار را برانگیخت. مسیر ژوزف نوز، از کارشناس مالی تا یکی از هدف‌های اعتراض مشروطه‌خواهان، از دل همین کشمکش می‌گذرد.
چرا دولت قاجار کارشناس بلژیکی استخدام کرد؟
ژوزف نوز در اسفند ۱۲۷۶ همراه دو کارشناس دیگر بلژیکی به تهران رسید. دولت ایران برای تامین هزینه‌های خود به وام خارجی وابسته شده بود و وام‌دهندگان، درآمد گمرک را وثیقه بازپرداخت می‌خواستند. در چنین وضعی، شیوه گردآوری این درآمد برای دولت و طلبکاران اهمیت فراوان داشت.
به روایت آنت دستره، انتخاب بلژیکی‌ها نتیجه ملاحظه سیاسی نیز بود. ایران، روسیه و بریتانیا ترجیح می‌دادند اداره‌های ایران مستقیما به کارمندان یکی از قدرت‌های بزرگ سپرده نشود. بلژیک از این نظر گزینه قابل قبول‌تری به نظر می‌رسید. ماموریت اولیه گروه، سازمان‌دهی دوباره گمرک بود و نوز ارشدترین عضو آن به شمار می‌رفت.[۱]
گمرک از اجاره‌داری به اداره مستقیم رسید
گد گیلبر توضیح می‌دهد که اصلاحات، نظام اجاره‌دادن گمرک را برچید و گمرک‌خانه‌ها را زیر اداره مستقیم دولت و نظارت بلژیکی‌ها برد. پیش از آن، اجاره‌داران در برابر پرداخت مبلغی به حکومت، وصول عوارض را بر عهده می‌گرفتند. مقررات تازه، فرار از پرداخت عوارض را دشوارتر می‌کرد و تشریفات ترخیص کالا را افزایش می‌داد.
حساب دولت و حساب بازرگانان از همین جا از هم فاصله گرفت. شماری از تاجران سود اجاره‌داری را از دست دادند. افزایش عوارض بعضی کالاها و طولانی‌شدن ترخیص نیز هزینه تجارت را بالا برد. گیلبر گزارش می‌کند که وصول گمرکی در شش سال بیش از دو برابر شد. افزایش درآمد، هم‌زمان به منبع نارضایتی گروه‌هایی از بازار تبدیل شده بود.[۲]
چرا اعتراض بازار گسترده شد؟
ونسا مارتین، در بررسی رویدادهای مشروطه، اعتراض به اجرای سخت‌گیرانه مقررات گمرکی را در چند شهر، از جمله تبریز، تهران، اصفهان و شیراز، دنبال می‌کند. شکایت‌ها با دشواری‌های دیگر تجارت همراه شد. جنگ روسیه و جاپان، دادوستد با روسیه را که شریک مهم تجاری ایران بود، کاهش داد. بنابراین بازرگانان در فضایی از فشارهای هم‌زمان اقتصادی با حکومت روبه‌رو بودند.
بازاریان به سازمان‌دهی و تامین مالی مخالفان در تهران کمک کردند و سید عبدالله بهبهانی به سخنگوی مهم آنان تبدیل شد. در مراحل نخست، برکناری نوز و عین‌الدوله از درخواست‌های اصلی بود. به روایت مارتین، مطالبه اصلاح ساختار سیاسی به‌تدریج برجسته شد. این ترتیب اهمیت دارد، زیرا نباید برنامه نهایی مشروطه‌خواهان را به همه اعتراض‌های اولیه نسبت داد.[۳]
عکسی که به ابزار بسیج سیاسی تبدیل شد
در میانه این کشمکش، عکس نوز با لباس روحانیان در یک مهمانی لباس مبدل انتشار یافت. میرا زنیا شوردای، پژوهشگر تاریخ عکاسی، در چکیده رساله خود در دانشگاه هاروارد توضیح می‌دهد که بازتولید عکس به شکل کارت‌پستال و نوشته همراه آن، در تغییر معنای سیاسی تصویر نقش داشت. او استدلال می‌کند که این گردش تصویری، به اعتراض اقتصادی مشروعیت مذهبی داد و آن را به جنبشی گسترده‌تر پیوند زد.
در این خوانش، موضوع به خود عکس محدود نمی‌شود. شیوه تکثیر، عنوان‌گذاری و استفاده از آن در اعتراض نیز بخشی از ماجراست. گزارش این پژوهش درباره کارکرد سیاسی تصویر است و اجازه نمی‌دهد از ظاهر عکس، نیت همه حاضران در مهمانی را نتیجه بگیریم.[۴]
نوز در چه بحران سیاسی قرار گرفته بود؟
ژان کالمار، در زندگی‌نامه عین‌الدوله، افزایش نفوذ ماموران بلژیکی در گمرک و اداره‌های دیگر را کنار سیاست‌های مالی صدراعظم بررسی می‌کند. کاهش برخی هزینه‌های دربار، مالیات‌های تازه و برخورد حکومت با مخالفان، گروه‌های مختلف را ناراضی کرده بود. اتحاد معترضان نیز چندلایه بود و بازرگانان، نوگرایان و روحانیان را دربر می‌گرفت.
همین روایت نشان می‌دهد که دشمنی با نوز در کشمکشی بزرگ‌تر قرار داشت. عکس لباس مبدل خشم روحانیان را برانگیخت، اما پیش از آن نیز بر سر مالیات، نفوذ خارجی و رفتار حکومت اختلاف وجود داشت. نسبت‌دادن همه بحران به یک مهمانی، این زمینه‌های مستند را از نظر دور می‌کند.[۵]
از اعتراض گمرکی تا مسئله استقلال اقتصادی
عباس امانت، در بررسی زمینه فکری مشروطه، توضیح می‌دهد که بازرگانان از مداخله حکومت در بازار و ناتوانی آن در مهار رقابت نابرابر خارجی ناراضی بودند. آنان اداره نوز را متمایل به روسیه می‌دیدند. این برداشت سیاسی به دیدگاه معترضان بازمی‌گردد و ارزیابی جداگانه عملکرد کارکنان بلژیکی به بررسی شواهد هر مورد نیاز دارد.
در این فضا، استقلال اقتصادی معنایی عملی پیدا می‌کرد. امتیازهای بانک‌های خارجی، بدهکاری به آنان، نوسان پول و مشکلات راه و ارتباطات در بحث‌های بازار و مطبوعات مطرح بود. درخواست بانک ملی نیز در همین مجموعه نگرانی‌ها جای می‌گرفت. از این زاویه، مناقشه گمرک به پرسشی گسترده‌تر درباره اختیار دولت و سهم جامعه در تصمیم‌های اقتصادی پیوند خورد.[۶]
رفتن نوز به معنای پایان حضور بلژیکی‌ها بود؟
دستره خروج نوز را در پیامد انقلاب مشروطه و استقرار مجلس بررسی می‌کند، اما یادآوری می‌کند که حضور ماموران بلژیکی ادامه یافت. ژوزف مرنار اداره گمرک را در دست گرفت و کارکنان دیگری نیز استخدام شدند. بنابراین میان پایان مسئولیت نوز و پایان ماموریت بلژیکی‌ها باید تمایز گذاشت.[۷]
پانویس و منابع
- آنت دستره، روابط بلژیک و ایران، دانشنامه ایرانیکا، جلد چهارم، ص ۱۲۴ تا ۱۲۶.
- گد گیلبر، بازرگانان بزرگ در اواخر دوره قاجار، بخش اصلاحات گمرکی، دانشنامه ایرانیکا.
- ونسا مارتین، انقلاب مشروطه، رویدادها، دانشنامه ایرانیکا.
- میرا زنیا شوردای، چگونه عکاسی سیاست را تغییر داد، چکیده رساله درباره انقلاب مشروطه، مرکز مطالعات خاورمیانه هاروارد.
- ژان کالمار، عین‌الدوله، عبدالمجید، دانشنامه ایرانیکا، جلد سوم، ص ۱۳۷ تا ۱۴۰.
- عباس امانت، انقلاب مشروطه، زمینه فکری، دانشنامه ایرانیکا، جلد ششم، ص ۱۶۳ تا ۱۷۶.
- آنت دستره، روابط بلژیک و ایران، بخش ادامه ماموریت بلژیکی‌ها پس از خروج نوز.
تصویر شاخص: عکس تاریخی مهمانی با حضور نوز در لباس روحانیان. نسخه بازنشرشده در ویکی‌انبار، با برچسب مالکیت عمومی. پدیدآورنده عکس تاریخی در صفحه پرونده مشخص نشده است. بارگذار نسخه دیجیتال: Nasser-sadeghi.
