آب چگونه به چهار محله هرات قدیم می‌رسید؟
بخش‌های این نوشته
اگر مسیر آب را روی نقشه هرات قدیم دنبال کنیم، باید از گوشه شمال‌شرقی شهر آغاز کنیم. یک پژوهش درباره شیب زمین و آب‌رسانی هرات، مسیر جوی را از همین گوشه تا چهار محله شهر و آب‌انبارهای آن‌ها بازسازی کرده است. در همان شهر، آب باران و پساب مسیرهای دیگری داشتند. بازخوانی این دو شبکه نشان می‌دهد شهر محصور هرات چگونه آب را به محله‌ها می‌رساند و آب مصرف‌شده را از آن‌ها بیرون می‌برد.۱
آب از کدام سو وارد می‌شد؟
شهر قدیم هرات در درون دیوارهایی تقریباً چهارگوش شکل گرفته بود. جای دیوارها و دروازه‌ها در نقشه تاریخی جیمز وایلد روشن است. جوی‌ها و باغ‌های بیرون شهر هم در همان نقشه دیده می‌شوند. برای دیدن مسیر آب‌رسانی، این نقشه را می‌توان کنار اندازه‌گیری بلندی و پستی زمین گذاشت. پژوهش منتشرشده در مجله انستیتوت معماری جاپان از همین رابطه برای بازسازی مسیر آب استفاده کرده است.۱۲۳
در بازسازی پژوهشگران، آب جوی از شمال‌شرق وارد می‌شد و شبکه در امتداد شیب زمین به چهار محله راه می‌یافت. آب‌انبارها در مسیر به هم پیوند می‌خوردند. این نتیجه یک بازسازی از شبکه تاریخی است. آنچه پژوهشگران اندازه گرفتند، از جمله موقعیت و ارتفاع نقاط شهر بود. مسیر جوی‌ها را با سنجیدن این داده‌ها در کنار نقشه‌ها و دیگر شواهد به دست آوردند.۱
آب‌انبار چه نقشی داشت؟
جوی آب را می‌رساند و آب‌انبار آن را نگه می‌داشت. پژوهشی که در سال ۲۰۲۰ میلادی منتشر شد، یازده آب‌انبار باقی‌مانده در زمان بررسی را اندازه گرفت. پژوهشگران برای یافتن موقعیت و فهم پیشینه بناها، از متن‌های فارسی دری، نقشه‌های تاریخی، تصویرهای ماهواره‌ای، بررسی میدانی و گفته‌های باشندگان استفاده کردند. عدد یازده، شمار بناهایی است که در آن بررسی اندازه‌گیری شدند.۴
برای خواندن یک آب‌انبار، جای آن به اندازه شکل بنا اهمیت دارد. اگر محل مخزن را روی نقشه بگذاریم، می‌توان پرسید آب از کدام سو به آن می‌رسید و آن نقطه با آب‌انبار بعدی چه نسبتی داشت. بررسی معماری مخزن‌ها و پژوهش جداگانه درباره مسیر آب، در کنار هم به این پرسش پاسخ می‌دهند. در یکی، بنا واحد مطالعه است. در دیگری، بنا بخشی از شبکه‌ای است که چند محله را به هم وصل می‌کرد.۱۴
آب باران و پساب به کجا می‌رفتند؟
بازسازی پژوهشگران از مسیر دفع آب تصویر متفاوتی دارد. آب‌رسانی میان چهار محله پیوند برقرار می‌کرد. زهکشی در داخل هر محله سازمان یافته بود. در برآورد آنان، بیش از هشتاد جوی یا مسیر کوچک دفع آب در شهر قدیم وجود داشت. آب باران و پساب به این مسیرها می‌رسیدند. بخشی در زمین فرو می‌رفت و بخشی از راه لوله‌های سفالی به خندق بیرون دیوار شهر تخلیه می‌شد.۱
این دو مسیر را می‌توان در یک تصویر ذهنی کنار هم گذاشت. جوی ورودی، آب را در امتداد شیب به محله‌ها و مخزن‌ها می‌رساند. جوی‌های کوچک‌تر، آب باران و پساب را در سطح محله جمع می‌کردند. خندق که در نقشه شهر به‌عنوان بخشی از پیرامون دیوار دیده می‌شود، در پژوهش آب‌رسانی به‌عنوان مقصد بخشی از آب خروجی نیز ظاهر می‌شود.۱۲
نقشه در کجا به خاطره باشندگان می‌رسد؟
همه مسیرهای گذشته را نمی‌توان از روی نقشه تشخیص داد. نقشه جیمز وایلد دیوارها، راه‌ها و بناهای شهر را نشان می‌دهد. برای شناخت آب‌انبارها، پژوهشگران به بررسی محل و گفت‌وگو با مردم هم نیاز داشتند. کنار هم گذاشتن این دو نوع مدرک، فرق میان بنای ثبت‌شده و مسیر بازسازی‌شده را روشن می‌کند.۲۴
هنگام نگاه‌کردن به نقشه، چشم معمولاً به ارگ و دیوارهای شهر می‌رود. اگر نگاه از گوشه شمال‌شرقی به سوی محله‌ها حرکت کند، پرسش دیگری پیدا می‌شود. آب چگونه به خانه‌ها و محل‌های زندگی نزدیک می‌شد؟ جواب بخشی از این پرسش در مسیر جوی و بخشی در جای آب‌انبارها ثبت شده است.۱۴
پانویس‌ها و منابع
- شبکه سنتی آب‌رسانی و زهکشی شهر قدیم هرات، مجله انستیتوت معماری جاپان، ۲۰۲۵ میلادی، جلد ۹۰، شماره ۸۳۵
- جیمز وایلد، نقشه شهر هرات، ۱۸۸۰ میلادی، کتابخانه کانگرس امریکا
- دانشنامه ایرانیکا، جغرافیا و شهرسازی هرات، بخش شهر محصور
- بررسی آب‌انبارهای شهر قدیم هرات، مجله انستیتوت معماری جاپان، ۲۰۲۰ میلادی، صفحات ۷۸۱ تا ۷۸۹
