چه کسی دستور ویرانی مصلای هرات را داد؟
بخش‌های این نوشته
تابستان ۱۲۶۴ خورشیدی، بحث بر سر چند بنای کهن در شمال هرات به میز افسران کمیسیون مرزی رسید. روسیه پس از تصرف پنجده به مرزهای هرات نزدیک‌تر شده بود و استحکامات شهر را دوباره بررسی می‌کردند. مسجد و مدرسه گوهرشاد در همان محدوده‌ای قرار داشتند که قرار بود برای دفاع از شهر آماده شود. بیش از یک سده بعد، در گزارش‌ها هنوز دو نام کنار فرمان تخریب می‌آید. امیر عبدالرحمان‌خان و افسران بریتانیایی.۱۲
گوهرشاد در شمال شهر چه ساخت؟
در روزگار شاهرخ تیموری، گوهرشاد در امتداد خیابان شمال هرات مسجد و مدرسه ساخت. آرامگاه او هم در همین مجموعه قرار دارد. جغرافیای محل برای خواندن روایت تخریب اهمیت دارد. وقتی منابع از «مصلا» یاد می‌کنند، گاهی منظورشان مسجد گوهرشاد است و گاهی از محدوده وسیع‌تری حرف می‌زنند که بناهای دیگری، از جمله مدرسه سلطان حسین بایقرا، در آن قرار داشت. این تفاوت توضیح می‌دهد چرا وصف بناهای ازدست‌رفته در روایت‌ها یکسان نیست.۲۳
پژوهش معماری مجموعه، گزارش‌های دوره تیموری را با طرح‌ها و یادداشت‌های مسافران سده نوزدهم کنار هم می‌گذارد. در بعضی از این طرح‌ها، هنوز بخشی از دیوارها، قوس‌ها و تزیینات مسجد دیده می‌شود. ارزش این تصویرها در ثبت وضع بناها در آستانه تخریب است. ویرانه‌ای که امروز دیده می‌شود، حاصل فرسایش، تخریب و آسیب‌هایی است که در دوره‌های جداگانه رخ داده‌اند.۲۳
پس از پنجده، نگاه‌ها به دیوارهای هرات برگشت
در بهار ۱۲۶۴ خورشیدی، نیروهای روسیه در پنجده با نیروهای افغان جنگیدند و آن منطقه را به تصرف درآوردند. این پیشروی نگرانی بریتانیا درباره هرات را بالا برد. کمیسیون مرزی در منطقه حضور داشت و افسران بریتانیایی از دفاع شهر بازدید کردند. یادداشت‌های چارلز ییت نشان می‌دهد که بحث دفاع به برج‌ها و دیوارها محدود نماند. زمین‌های پیرامون شهر، خانه‌ها و تپه‌هایی که در آن‌ها قبر بود هم وارد محاسبه نظامی شدند.۱۴
منطق نظامیِ گزارش‌ها این بود که بناها و عوارض نزدیک شهر می‌توانند دید مدافعان را محدود کنند یا برای نیروی مهاجم جای پناه فراهم کنند. در گزارشی که مجله «دوربین» از نامه وست ریجوی، افسر بریتانیایی، بازنشر کرده، تخریب مصلا و شماری از خانه‌های نزدیک استحکامات در میان پیشنهادهای توماس هولدیچ آمده است. ریجوی همچنین از سردی رابطه با حاکم هرات و پذیرش شماری از این پیشنهادها نوشته است. این نامه نقش مشخص افسران بریتانیا را در پیشنهاد تخریب نشان می‌دهد.۲۵
چه کسی پیشنهاد داد و چه کسی فرمان داد؟
ییت که در جریان کار کمیسیون به هرات رفته بود، تخریب در حال اجرا را به فرمان امیر نسبت داد. دانشنامه ایرانیکا و پرونده معماری آرک‌نت نیز ویران‌کردن بناها را به امیر عبدالرحمان‌خان نسبت می‌دهند و از همراهی بریتانیا یاد می‌کنند. یونسکو در گزارش حفاظت از مصلا، دستور تخریب بخشی از مجموعه را به نیروهای بریتانیایی نسبت داده است. نامه ریجوی کمک می‌کند نقش‌ها را جدا بخوانیم. در آن، پیشنهاد هولدیچ و برخورد حاکم هرات ثبت شده است. ییت از فرمان امیر و آنچه در محل جریان داشت، خبر می‌دهد.۱۲۴۵۶
همه مناره‌هایی که بعدها از میان رفتند، در همان سال فرو نریختند. پژوهش معماری و گزارش‌های حفاظت از مجموعه میان تخریب بناها در سده نوزدهم و آسیب‌های بعدی فرق می‌گذارند. زلزله‌ها و جنگ‌های سده بعد نیز به آثار باقی‌مانده صدمه زدند. بنابراین برای فهم سرگذشت هر مناره، طرح‌های پیش از تخریب و تصویرهای دوره‌های بعد را باید جداگانه خواند.۲۳۶
مردم هرات برای قبرها دادخواست دادند
در نامه‌های ییت، یک صحنه کمتر نقل‌شده دیده می‌شود. باشندگان هرات از امیر خواستند قبرهای تپه‌ای نزدیک شهر را دست‌نخورده بگذارد. ییت پاسخ امیر را چنین گزارش می‌کند که از دید او، آماده‌کردن شهر برای جلوگیری از حمله خارجی بر این اعتراض اولویت داشت. دادخواست درباره قبرها بود. این تمایز مهم است، زیرا متن آن را نمی‌توان به‌عنوان دادخواست مستقیم برای حفظ مسجد گوهرشاد نقل کرد.۱۴
نامه‌ها از چشم یک افسر حاضر در مأموریت نوشته شده‌اند. برای همین، دادخواست در آن‌ها از نگاه کسی ثبت شده که خود به بررسی استحکامات می‌پرداخت. از میان محاسبه فاصله دیوارها و تپه‌ها، همین چند سطر یک چیز دیگر را به یاد می‌آورد. زمینی که افسران برای دفاع شهر اندازه می‌گرفتند، برای خانواده‌های هراتی محل دفن مردگان‌شان بود.۴
پانویس‌ها و منابع
- آرش خازنی، مرز هرات در نیمه دوم سده نوزدهم و سده بیستم، دانشنامه ایرانیکا، بخش حادثه پنجده و دفاع هرات
- آرک‌نت، پرونده مسجد جامع گوهرشاد در هرات و توصیف مجموعه
- پژوهش معماری و تزیینات کاشی مجموعه گوهرشاد در هرات، مجله ایران
- چارلز ادوارد ییت، شمال افغانستان یا نامه‌هایی از کمیسیون مرزی افغان، صفحات ۲۵ و ۶۵
- نامه وست ریجوی درباره دفاع هرات و پیشنهاد تخریب، بازنشر در مجله دوربین
- یونسکو، گزارش حفاظت از مجموعه مصلا و آرامگاه گوهرشاد
.jpg){kind=link}
