ایشی، مردی که صدایش در موزیم ماند و پیکرش به مردمش برگشت

در ۲۹ آگست ۱۹۱۱، سگ‌ها مردی را در محوطه کشتارگاهی در بیرون شهر اوروویل کالیفرنیا گیر انداختند. مرد گرسنه بود و کسانی که با او روبه‌رو شدند، زبانش را نمی‌فهمیدند. مقام‌های محل او را به زندان شهر بردند و با موزیم مردم‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا تماس گرفتند. آن مرد در سال‌های بعد به نام ایشی شناخته شد. در زبان یاهی، «ایشی» به معنای مرد یا انسان است. نامی که خانواده‌اش او را با آن صدا می‌زدند در سندهای موزیم ثبت نشده است. بنا بر توضیح موزیم هرست، او به رسم مردمش نام خود را به غریبه‌ها نمی‌گفت و کسی از خانواده‌اش برای معرفی او حاضر نبود.^{۱، ۲}

در دفترهای دانشگاه، زندگی او از اوروویل و انتقالش به سان‌فرانسیسکو دنبال می‌شود. سال‌های پیش از آن را باید از چند روایت پراکنده و از تاریخ مردم یاهی شناخت. ایشی از مردمی بود که در دره‌ها و دامنه‌های شرق بخش بالایی دریای ساکرامنتو زندگی می‌کردند. یاهی‌ها جنوبی‌ترین گروه از مردم یانازبان بودند. موزیم هرست زمان تولد ایشی را حدود سال ۱۸۶۰ می‌داند. او سال‌های زیادی با خانواده و همراهانش در جاهایی ماند که مهاجران تازه‌وارد به آسانی به آن‌ها دسترسی نداشتند.^{۱، ۲، ۶}

از دره دیر کریک تا موزیم

در نیمه دوم سده نوزدهم، مهاجران سفیدپوست به بخش‌هایی از سرزمین یاهی‌ها رفتند. گروه‌های مسلح مهاجران به مردم بومی حمله کردند. موزیم هرست این خشونت را در چارچوب نسل‌کشی بومیان کالیفرنیا شرح می‌دهد. بازماندگان بعضی از گروه‌های یانا در میان جوامع بومی دیگر پناه یافتند. خانواده ایشی و همراهانش مدتی طولانی در ناحیه دیر کریک پنهان ماندند. هنگامی که ایشی به اوروویل رسید، خانواده و همراهانی که موزیم از آن‌ها یاد می‌کند، از دنیا رفته بودند. مقام‌های محل از گذشته او فقط به اندازه‌ای خبر داشتند که از تماس‌های نخست و کار بعدی مترجمان معلوم شد.^{۱، ۲، ۶}

آلفرد کروبر، مدیر موزیم مردم‌شناسی، پیشنهاد کرد ایشی در موزیم زندگی کند. یکی از گزینه‌هایی که مقام‌ها مطرح کرده بودند، انتقال او به یک منطقه ویژه بومیان در اوکلاهما بود. توماس واترمن، مردم‌شناس دانشگاه، در برقراری تماس با ایشی و انتقال او نقش داشت. چند روز پس از واقعه اوروویل، ایشی به سان‌فرانسیسکو رفت. موزیم در آن زمان در بخش پارناسوس دانشگاه قرار داشت. او نزدیک به چهار سال و نیم در آن‌جا زندگی کرد. کسانی که برای تماشای مجموعه به موزیم می‌آمدند، در همان ساختمان با مردی روبه‌رو می‌شدند که درباره زندگی‌اش خبرهای فراوان چاپ شده بود.^{۱، ۲}

در عکس سال ۱۹۱۱، ایشی کنار کروبر و سم باتوی دیده می‌شود. باتوی از مردم یانا بود. حضور او در نشست‌های نخست به پژوهشگران کمک کرد تا برخی گفته‌های ایشی را بفهمند. تفاوت میان گونه‌های زبان یانا هم به این معنا بود که ترجمه هر داستان آسان نیست. در نامه‌های پژوهشگران، هم از کمک باتوی یاد شده و هم از دشواری برگرداندن روایت‌ها. در جریان کار، گاهی صدای ضبط‌شده را دوباره برای ایشی پخش می‌کردند تا جمله‌ای را تکرار کند. به این ترتیب، عکس سه نفر بخشی از روندی را نشان می‌دهد که در آن یک نفر داستان را می‌گفت و دیگران می‌کوشیدند آن را ثبت و ترجمه کنند.^{۴، ۸}

صدایی که روی موم ضبط شد

ایشی در موزیم هم کار سرایداری می‌کرد و هم با پژوهشگران همکاری داشت. برای بازدیدکنندگان ابزار می‌ساخت و درباره چیزهایی که می‌دانست توضیح می‌داد. برخی ابزارهای ساخته او اکنون در مجموعه موزیم نگه‌داری می‌شود. در روایت فعلی موزیم هرست، این کار هم به ثبت دانش ایشی انجامید و هم او را در موقعیتی قرار داد که بازدیدکنندگان برای تماشای خودش به موزیم می‌آمدند. همان نهاد امروزه می‌گوید رابطه کارکنان موزیم و ایشی نابرابر بود. او همکار پژوهشی و ساکن ساختمان بود و برای جمعی از بازدیدکنندگان به بخشی از نمایش بدل شد.^{۱، ۲}

یکی از کارهایی که در آن سال‌ها انجام شد، ضبط آوازها و قصه‌های او بود. میان سپتامبر ۱۹۱۱ و اپریل ۱۹۱۴، ۱۴۸ استوانه مومی از صدای ایشی تهیه شد. مجموعه حدود پنج ساعت و چهل‌ویک دقیقه صدا دارد. یکی از روایت‌ها که در فهرست انگلیسی به نام «مرغابی جنگلی» آمده، روی ۵۱ استوانه ضبط شده است. به گفته کتابخانه کانگرس امریکا، این مجموعه بزرگ‌ترین مجموعه شناخته‌شده از زبان یاهی است. نام واترمن و کروبر در تاریخ ضبط‌ها آمده است. صدای روی استوانه‌ها به ایشی تعلق دارد و قصه‌ها از زبان او ثبت شده‌اند.^{۳، ۴، ۷}

ایرا جکنس، پژوهشگر موزیم هرست، در بررسی ضبط‌ها نوشته است که این مجموعه فقط از داستان‌های بلند تشکیل نشده است. آوازها، نمونه‌های گفتار و روایت‌هایی با طول‌های متفاوت هم در آن هست. برای کسی که می‌خواهد بفهمد یک جمله چگونه گفته شده، وجود صدای راوی چیزی را ثبت می‌کند که در یادداشت روی کاغذ نمی‌آید. پژوهشگران همچنین برای نوشتن واژه‌ها و ترجمه داستان‌ها با محدودیت روبه‌رو بودند. کتابخانه کانگرس در سال ۲۰۱۰ این استوانه‌ها را به فهرست ملی ضبط‌های امریکا افزود. استوانه‌های اصلی در موزیم هرست نگه‌داری می‌شوند.^{۳، ۴، ۷، ۸}

پیش از آن که نام استوانه‌ها به فهرست کتابخانه کانگرس برسد، موزیم چند بار کوشید صدا را به وسیله‌ای منتقل کند که شنیدنش آسان‌تر باشد. جکنس می‌نویسد نخستین گزیده برای استفاده عموم در میانه دهه ۱۹۷۰ روی نوار کاست بیرون آمد و حدود بیست‌وپنج دقیقه بود. در ۱۹۹۲، گزیده دیگری شامل آوازها و بخش‌هایی از روایت‌ها تهیه شد. بعدها استوانه‌ها با اسکن نوری به فایل صوتی تبدیل شدند. با وجود این کوشش‌ها، به نوشته جکنس، بسیاری از متن‌هایی که ایشی روی موم خواند یا گفت، هنوز ترجمه نشده‌اند.^۴

در تابستان ۱۹۱۴، ایشی همراه کروبر و دیگران به دیر کریک برگشت. به روایت موزیم هرست، او در آغاز مایل نبود به محل زندگی پیشینش برگردد و سفر با اصرار کروبر انجام شد. مردم‌شناسان می‌خواستند محل‌ها و شیوه زندگی یاهی را ثبت کنند. برای ایشی، آن دره جایی بود که سال‌ها با خانواده‌اش زندگی کرده بود و خشونت علیه مردمش در آن رخ داده بود. این سفر در دوره‌ای صورت گرفت که او هنوز در موزیم زندگی می‌کرد. کنار هم گذاشتن گزارش سفر و شرح کارش در سان‌فرانسیسکو، دو بخش زندگی او را در یک سال نشان می‌دهد.^{۱، ۲، ۴}

دو نامه از یک نفر

در ماه‌های پایانی زندگی، ایشی به بیماری سل مبتلا بود. بایگانی دانشگاه کالیفرنیا در سان‌فرانسیسکو تاریخ بستری شدن دوباره او را ۱۸ مارچ ۱۹۱۶ ثبت کرده است. کروبر در نیویارک بود و درباره وضع او با ادوارد گیفورد، همکارش در موزیم، مکاتبه می‌کرد. در نامه ۲۴ مارچ، خواست که از کالبدشکافی جلوگیری شود و درباره تصمیم مربوط به پیکر ایشی کوتاه نیایند. در بخشی از نامه نوشت «ما از دوستان خود حمایت می‌کنیم.» به گفته موزیم هرست، ایشی پیش از مرگ خواسته بود پیکرش مطابق رسم یاهی سوزانده شود.^{۱، ۲}

ایشی در ۲۵ مارچ ۱۹۱۶ در شفاخانه دانشگاه درگذشت. گیفورد چند روز بعد نوشت که نامه کروبر دیر رسیده بود. داکتر ژان کوک کالبدشکافی را انجام داد و مغز ایشی جدا و نگه‌داری شد. بخش دیگر پیکر سوزانده شد و خاکسترش را در گورستانی در کولما، در جنوب سان‌فرانسیسکو، گذاشتند. دانشگاه در گاه‌شمار خود نامه‌های آن روزها را منتشر کرده است. در پاسخ گیفورد می‌توان دید که مقام‌ها هم از خواست ایشی برای سوزاندن پیکر خبر داشتند و هم تصمیم گرفته بودند بخشی از آن را برای پژوهش نگه دارند.^{۱، ۲، ۵}

چند ماه پس از آن نامه، کروبر پس از بازگشت به برکلی به الِش هردلیچکا، مسوول مجموعه مردم‌شناسی موزیم ملی امریکا، نوشت که مغز ایشی حفظ شده است و می‌تواند آن را به موزیم بفرستد. در مکاتبات ۱۹۱۷، کروبر از انتقال به عنوان هدیه دانشگاه یاد کرد و گفت نام بخش مردم‌شناسی را به عنوان اهداکننده ثبت کنند. از آن پس، خاکستر ایشی در کالیفرنیا بود و بخش جداشده پیکرش در مجموعه اسمیتسونین قرار داشت. دو نامه کروبر، یکی از پیش از مرگ و دیگری از چند ماه پس از آن، این تغییر تصمیم را در اسناد دانشگاه قابل پی‌گیری می‌سازند.^{۱، ۲، ۶}

بازگشت به کالیفرنیا

در دهه ۱۹۹۰، نمایندگان جوامع بومی و پژوهشگران پی‌گیر بازگرداندن بقایای ایشی شدند. دفتر بازگرداندن آثار و بقایا در اسمیتسونین با نمایندگان چند جامعه بومی شمال کالیفرنیا مشورت کرد. گزارش آن دفتر به سنت شفاهی، سابقه تاریخی و پیوندهای زبانی و فرهنگی رجوع کرد. بررسی نشان داد که گروه کوچک یاهی که ایشی با آن پنهان مانده بود با جامعه بزرگ‌تر یانا پیوند داشت و بازماندگان آن مردم در جوامع دیگر کالیفرنیا زندگی می‌کنند. در نتیجه، اسمیتسونین قبیله پیت ریور و جامعه بومی ردینگ رنچریا را نزدیک‌ترین جوامع دارای پیوند فرهنگی با ایشی شناخت.^{۲، ۶}

برای بازگرداندن هر دو بخش، تصمیم یک نهاد کافی نبود. اسمیتسونین باید بخشی را که در مجموعه خود داشت آزاد می‌کرد و نمایندگان جوامع بومی برای دریافت خاکستر از گورستان کولما به اجازه دادگاه نیاز داشتند. دادستانی کالیفرنیا و کمیسیون میراث بومیان ایالت برای دریافت این اجازه اقدام کردند. دادگاه شهرستان سن متیو در ۱۲ اپریل ۲۰۰۰ اجازه داد که نمایندگان پیت ریور و ردینگ رنچریا خاکستر را از گورستان بگیرند. در ماه می، دادستان ایالت نتیجه را علنی کرد و گفت خاکسپاری دوباره به نمایندگان این دو جامعه سپرده می‌شود.^{۲، ۵، ۶}

اسمیتسونین تاریخ بازگرداندن بقایا را ۱۰ آگست ۲۰۰۰ ثبت کرده است. خاکستر و بخش جداشده پیکر به هم پیوست و نمایندگان جوامع بومی کمی بعد آن را در محلی که علنی نکردند به خاک سپردند. صدای ایشی همچنان در استوانه‌هایی مانده که موزیم به کمک او ثبت کرد. سرگذشت آن صدا و سرگذشت پیکرش از یک ساختمان در سان‌فرانسیسکو آغاز شده بود، اما سرانجام دو مسیر جدا را پیمود. کسانی که برای بازگرداندن او تلاش کردند، محل خاکسپاری را خود تعیین کردند و اختیار آن تصمیم را از نهادهایی گرفتند که بیش از هشت دهه بقایایش را جدا از هم نگه داشته بودند.^{۱، ۳، ۵، ۶}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. موزیم مردم‌شناسی هرست، زندگی ایشی، کار در موزیم و بازگرداندن بقایا.
2. دانشگاه کالیفرنیا در سان‌فرانسیسکو، گاه‌شمار و متن نامه‌های ۱۹۱۶ و ۱۹۱۷.
3. کتابخانه کانگرس امریکا، ثبت ملی استوانه‌های صوتی ایشی.
4. ایرا جکنس، پژوهش درباره ضبط‌های ایشی، کتابخانه کانگرس.
5. دادستانی کالیفرنیا، حکم دادگاه برای بازگرداندن خاکستر ایشی.
6. موزیم ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونین، گزارش بازگرداندن بقایای ایشی.
7. دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، ثبت و تاریخ مجموعه صوتی ایشی.
8. ایشی در سه سده، پژوهش‌ها درباره سم باتوی و ترجمه روایت‌های ایشی.
9. پرتره ایشی در ۱۹۱۴. عکس ساکستون تی. پوپ، آرشیو آنلاین کالیفرنیا، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.