واسیلی آرخیپوف و شبی که زیردریایی شوروی در بحران کوبا به سطح آب آمد

شب ۲۷ اکتوبر ۱۹۶۲، وقتی زیردریایی شوروی بی‌۵۹ به سطح اقیانوس اطلس آمد، دو افسر از داخل آن بالا رفتند. یکی والنتین ساویتسکی، فرمانده زیردریایی، و دیگری واسیلی آرخیپوف، رییس ستاد تیپ زیردریایی‌ها، بود. آرخیپوف سال‌ها بعد گفت که نورافکن‌ها روشن بود، هواپیماها از بالای سرشان می‌گذشتند و صدای انفجار شنیده می‌شد. به گفته او، ساویتسکی در لحظه نخست نمی‌توانست بفهمد چه اتفاقی می‌افتد. خدمه کشتی‌ها و هواپیماهای امریکایی نیز از چیزی که در داخل بی‌۵۹ بود خبر نداشتند. زیردریایی یک اژدر با کلاهک هسته‌ای حمل می‌کرد.^{۱، ۲، ۴}

روایت آن شب از جاهای گوناگون جمع شده است. آرخیپوف در برجک کنار فرمانده بود. وادیم اورلوف، افسر گروه شنود، شرایط داخل زیردریایی را به یاد داشت. ریوریک کتوف، فرمانده یکی از سه زیردریایی دیگر، سال‌ها بعد شرحی از آنچه درباره تصمیم ساویتسکی می‌دانست به یک پژوهشگر داد. گزارش‌هایشان درباره ترتیب دستورها تفاوت دارد. آنچه روشن است این است که زیردریایی پس از ساعت‌ها تعقیب بالا آمد و اژدر هسته‌ای شلیک نشد. آرخیپوف در گفت‌وگویی که به فروکش کردن رویارویی انجامید، کنار ساویتسکی حضور داشت.^{۱، ۲، ۳}

چهار زیردریایی در راه اطلس

بی‌۵۹ یکی از چهار زیردریایی دیزلی شوروی بود که در اول اکتوبر ۱۹۶۲ از شمال آن کشور به راه افتادند. سه زیردریایی دیگر بی‌۴، بی‌۳۶ و بی‌۱۳۰ بودند. گزارش ستاد ناوگان شمال می‌گوید هر چهار زیردریایی علاوه بر سلاح‌های معمول، یک اژدر هسته‌ای داشتند. آرخیپوف فرمانده بی‌۵۹ نبود. او به عنوان رییس ستاد تیپ شصت‌ونهم سوار زیردریایی ساویتسکی شده بود. همین ماموریت باعث شد دو افسر ارشد در روز رویارویی روی یک زیردریایی باشند. مقصد حرکت بخشی از استقرار نیروها و تجهیزات شوروی در کوبا بود.^{۱، ۴}

گزارش شوروی از شرایط دشوار داخل زیردریایی‌ها در آب‌های گرم خبر می‌دهد. زیردریایی‌های تیپ برای این آب‌وهوا ساخته نشده بودند. رطوبت و گرما بر خدمه و دستگاه‌ها فشار آورد و آب شیرین محدود بود. اورلوف بعدها گفت که پیش از آغاز تعقیب جدی هم داخل بی‌۵۹ شلوغ بود. جا برای ذخیره مواد غذایی، افسران ستاد و گروه تازه شنود باید از همان فضای محدود پیدا می‌شد. او هنگام آغاز سفر ۲۵ سال داشت و این نخستین ماموریت طولانی‌اش در یک زیردریایی بود. اورلوف ابتدا با بدگمانی ساویتسکی روبه‌رو شد و به گفته خودش، اعتماد فرمانده به گزارش‌های گروهش در جریان سفر بیشتر شد.^{۳، ۴}

در حالی که چهار زیردریایی به سوی آب‌های شرق کوبا می‌رفتند، واشنگتن از استقرار موشک‌های شوروی در جزیره آگاه شد. جان اف کندی در ۲۲ اکتوبر تصمیم خود را درباره محدود کردن ورود تجهیزات نظامی به کوبا علنی کرد. دولت امریکا این اقدام را قرنطینه دریایی خواند. کشتی‌های امریکا در منطقه حضور یافتند و زیردریایی‌های شوروی را دنبال کردند. در واشنگتن، مقام‌ها درباره توقف ساخت پایگاه‌های موشکی کوبا گفت‌وگو می‌کردند. برای خدمه بی‌۵۹، بخشی از بحران با صدای کشتی‌ها و دشواری برقراری تماس با فرماندهی در مسکو تجربه می‌شد.^{۱، ۳، ۴، ۵}

پیش از آن که کندی تصمیمش را علنی کند، عکس‌های گرفته‌شده در ۱۴ اکتوبر از محل‌های در حال ساخت به دست مقام‌های امریکا رسیده بود. در نشست‌های کاخ سفید بعضی از مشاوران خواستار حمله به محل‌ها بودند. کندی در آن مرحله راه محدودیت دریایی را پیش گرفت. در نامه‌ای به خروشچف خواست که ساخت پایگاه‌ها متوقف و سلاح‌ها برده شوند. خروشچف اقدام دریایی امریکا را تعرض خواند. در ۲۴ و ۲۵ اکتوبر، شماری از کشتی‌ها برگشتند و به برخی دیگر پس از بررسی اجازه ادامه راه داده شد. زیردریایی‌های تیپ شوروی همچنان در اطلس بودند.^{۴، ۵}

ساعت‌هایی که هوا در زیردریایی کم شد

اورلوف می‌گوید در دریای سارگاسو، کشتی‌های گروهی که ناو هواپیمابر رندالف در آن بود، بی‌۵۹ را دنبال کردند. خدمه شوروی زیر آب صدای انفجارهای پی‌درپی را می‌شنیدند. به گفته او، نشستن در زیردریایی چنین بود «انگار در یک بشکه فلزی نشسته باشی که کسی با پتک به آن می‌کوبد.» باتری‌ها رو به پایان بود و چراغ‌های اضطراری روشن مانده بودند. او به یاد داشت که چند نفر از خدمه از حال رفتند. گزارش ناوگان شوروی نیز گرمای شدید و بی‌هوشی شماری از ملوانان را در جریان این ماموریت ثبت کرده است.^{۳، ۴}

در ۲۴ اکتوبر، نیروی دریایی امریکا دستورالعملی درباره علامت دادن به زیردریایی‌ها و درخواست بالا آمدن آن‌ها فرستاده بود. از دید کشتی‌های امریکایی، علامت‌ها برای شناسایی زیردریایی به کار می‌رفت. در داخل بی‌۵۹، اورلوف و دیگران صداها را از پشت بدنه می‌شنیدند و از منظور کسانی که در سطح آب بودند خبر نداشتند. در شرح اورلوف، نبود تماس با فرماندهی به فشار روی ساویتسکی اضافه کرده بود. او به یاد آورد که فرمانده با خود گفت شاید جنگ در بیرون آغاز شده باشد. بر سطح آب هنوز نبردی میان دو کشور آغاز نشده بود.^{۱، ۲، ۳}

دفترهای روزانه ناوهای امریکایی بیل و کونی شرحی جدا از رویداد دارند. در آن‌ها نام ساویتسکی و آرخیپوف نمی‌آید. کشتی‌ها هدفی را که دنبال می‌کردند با شناسه «سی‌۱۹» ثبت کرده بودند. دفتر بیل استفاده از مواد انفجاری تمرینی برای علامت دادن و بالا آمدن زیردریایی در شام ۲۷ اکتوبر را ثبت می‌کند. در گزارش ستاد ناوگان شمال، همان شناور با نام بی‌۵۹ و در میان چهار زیردریایی شوروی آمده است. وقتی این دو سند در کنار خاطره اورلوف قرار می‌گیرند، صداهایی که او در زیر آب وصف کرده بود، با رویداد ثبت‌شده در دفتر کشتی‌ها پیوند پیدا می‌کنند.^{۱، ۳، ۴}

در این بخش، خاطره‌ها از هم فاصله می‌گیرند. اورلوف در گفت‌وگویی که بعدها نشر شد گفت ساویتسکی از افسر مسوول اژدر خواست سلاح را آماده کند. در روایت او، پس از مشورت ساویتسکی با آرخیپوف و افسر سیاسی زیردریایی، تصمیم به بالا آمدن گرفته شد. آرخیپوف در سخنرانی ۱۹۹۷ تمرکز خود را روی لحظه‌ای گذاشت که ساویتسکی به برجک رسید و با نور و صدا روبه‌رو شد. او توضیح داد که فرمانده ممکن بود در آن وضعیت صدور دستور پایین رفتن دوباره را واکنش فوری بداند. خودش دستور آماده کردن اژدر را به عنوان رخدادی که دیده باشد شرح نداد.^{۱، ۲، ۳}

آنچه آرخیپوف از برجک دید

در روایت کتوف که در ۲۰۱۲ ثبت شد، ساویتسکی پس از دیدن کشتی‌ها و هواپیماها گمان کرد حمله آغاز شده است. بنا بر بازسازی آرشیو امنیت ملی، آرخیپوف از بالای برجک دریافت که امریکایی‌ها در حال علامت دادن‌اند. ساویتسکی را صدا زد و او را آرام کرد. زیردریایی علامتی فرستاد و خواست اقدام‌هایی را که خدمه‌اش تحریک‌آمیز می‌دیدند متوقف کنند. در این بازسازی، فرمان مربوط به اژدر به افسر مسوول آن نرسید. بی‌۵۹ پس از شارژ باتری‌ها توانست از کشتی‌هایی که آن را دنبال می‌کردند دور شود.^{۱، ۲، ۴}

در بازگویی‌های مشهور، نقش آرخیپوف اغلب به صورت وتو در رای‌گیری سه‌نفره شرح داده می‌شود. صورت‌جلسه‌ای از چنین رای‌گیری در مجموعه اسناد علنی وجود ندارد. آنچه اورلوف درباره مشورت می‌گوید، با شرح کتوف از مداخله آرخیپوف در برجک یکسان نیست. جایگاه هر شاهد نیز تفاوت دارد. اورلوف در داخل زیردریایی بود و کتوف آن شب در بی‌۵۹ حضور نداشت. آرخیپوف از موقعیت برجک سخن گفت و در متن سخنرانی‌اش به اختلافی که بعداً درباره اژدر بالا گرفت اشاره کرد. این تفاوت‌ها در تشخیص سهم آرخیپوف اهمیت دارند. منابع او را در جلوگیری از بدتر شدن رویارویی دخیل می‌دانند و درباره ترتیب همه گفت‌وگوها اتفاق نظر ندارند.^{۱، ۲، ۳}

هم‌زمان در واشنگتن و مسکو

در همان ۲۷ اکتوبر، کمیته اجرایی شورای امنیت ملی امریکا درباره پاسخ به پیام‌های نیکیتا خروشچف جلسه داشت. صورت‌جلسه بعدازظهر ثبت کرده که کندی توقف کار روی محل‌های موشکی در کوبا را خواسته اساسی می‌دانست. در تماس‌های همان روز، رابرت کندی با اناتولی دوبرینین، سفیر شوروی در واشنگتن، گفت‌وگو کرد. روز بعد خروشچف پذیرفت موشک‌ها از کوبا بیرون شوند. امریکا در برابر آن، تعهد داد به کوبا حمله نکند و در گفت‌وگوی محرمانه از جمع کردن موشک‌های خود در ترکیه خبر داد. سندهای جلسه ۲۹ اکتوبر نشان می‌دهند که بررسی اجرای توافق و ادامه محدودیت دریایی هنوز موضوع کار مقام‌ها بود.^{۵، ۶، ۷}

روز رویارویی در اطلس، خبر دیگری هم به واشنگتن رسید. یک هواپیمای شناسایی امریکایی بر فراز کوبا سرنگون شده بود. همان روز پیام تازه خروشچف موضوع موشک‌های امریکا در ترکیه را به بحث افزود. فشار این دو خبر روی مذاکره بود، اما تبادل پیام ادامه یافت. پس از اعلام توافق، محدودیت دریایی همان روز پایان نیافت. امریکا آن را تا ۲۰ نوامبر ادامه داد، زمانی که شوروی پذیرفت بمب‌افکن‌های خود را نیز از کوبا خارج کند. موشک‌های امریکایی در ترکیه در اپریل سال بعد جمع شد. عکس نشست ۲۹ اکتوبر به همین فاصله میان اعلام توافق و اجرای گام‌های آن مربوط است.^{۵، ۷}

در زمان این گفت‌وگوها، مقام‌های امریکایی از اژدر هسته‌ای بی‌۵۹ خبر نداشتند. این بخش از بحران سال‌ها بعد وارد بحث عمومی شد. در ۱۹۹۷، آرخیپوف در نشستی در مسکو درباره شرایط روبه‌رو شدن با ناوهای امریکا سخن گفت. او به گزارش رسانه‌ای پیشینی واکنش نشان داد که براساس گفته‌های اورلوف تنظیم شده بود. در ۲۰۰۲، در نشست چهل‌سالگی بحران در هاوانا، روایت بی‌۵۹ بیشتر مورد توجه قرار گرفت. آرشیو امنیت ملی در ۲۰۲۲ ترجمه انگلیسی سخنرانی آرخیپوف را همراه با اسناد دیگر نشر کرد.^{۱، ۲، ۳}

عکس باقی‌مانده از بی‌۵۹، زیردریایی را پس از بالا آمدن نشان می‌دهد. دوربین نیروی دریایی امریکا بدنه را از بیرون ثبت کرده است. آنچه زیر آب بر سر خدمه آمده بود، در گزارش‌ها و گفته‌های آنان مانده است. کنار هم گذاشتن این دو دید، به خواننده امکان می‌دهد یک رویارویی را هم از جای کشتی‌هایی ببیند که علامت می‌دادند و هم از جای افرادی که صدای انفجار را می‌شنیدند. در برجک، آرخیپوف و ساویتسکی برای لحظه‌ای هر دو به آنچه در سطح آب می‌گذشت نگاه می‌کردند. اختلاف بر سر معنای آن صحنه می‌توانست به ادامه رویارویی بینجامد.^{۱، ۲، ۳، ۴}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. آرشیو امنیت ملی، اسناد و روایت‌های زیردریایی‌های شوروی در بحران کوبا.
2. متن سخنرانی واسیلی آرخیپوف در مسکو در ۱۹۹۷.
3. یادآوری وادیم اورلوف، مسوول گروه شنود بی‌۵۹.
4. گزارش ستاد ناوگان شمال شوروی از ماموریت چهار زیردریایی.
5. دفتر تاریخ وزارت خارجه امریکا، گاه‌شمار و توافق بحران موشکی کوبا.
6. کتابخانه ریاست‌جمهوری کندی، صورت‌جلسه ۲۷ اکتوبر ۱۹۶۲.
7. کتابخانه ریاست‌جمهوری کندی، صورت‌جلسه ۲۹ اکتوبر ۱۹۶۲.
8. زیردریایی شوروی بی‌۵۹ بر سطح آب در اکتوبر ۱۹۶۲. عکاس نیروی دریایی امریکا، آرشیو ملی امریکا، برش نسخه Btphelps، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.