سوفی شول و اعلامیه‌هایی که در دانشگاه مونیخ پخش شد

در ۱۸ فبروری ۱۹۴۳، سوفی و هانس شول وارد ساختمان اصلی دانشگاه مونیخ شدند. در حالی که صنف‌ها جریان داشت، نسخه‌های یک اعلامیه را در راهروها گذاشتند. عنوان آن خطاب به دانشجویان بود. در بالای تالار مرکزی، سوفی نسخه‌های باقی‌مانده را به پایین انداخت. یاکوب اشمید، سرایدار دانشگاه، آن‌ها را دید و جلوشان را گرفت. خبر به اداره دانشگاه و سپس به گشتاپو رسید. اعلامیه‌ای که در تالار پخش شد، ششمین نوشته گروهی بود که بعدها با نام «رز سفید» شناخته شد. در آن روز، سوفی ۲۱ سال داشت و محصل همان دانشگاه بود.^{۱، ۲، ۳، ۶}

در جیب هانس برگه دیگری هم بود. آن برگه از نسخه‌هایی که در راهروها گذاشته بودند فرق داشت. پیش‌نویسی دست‌نویس از کریستوف پروبست بود که هنوز چاپ نشده بود. ماموران آن را یافتند و پروبست نیز بازداشت شد. در آرشیو فدرال آلمان، متن بازسازی‌شده همان پیش‌نویس در پرونده بازجویی‌ها مانده است. پژوهشگران از آن می‌توانند ببینند که نویسنده پس از خبرهای استالینگراد چه نوشته بود و چگونه برگه‌ای که قرار بود اعلامیه دیگری شود، در پرونده بازداشت سه نفر جا گرفت.^{۴، ۵}

از اولم تا دانشگاه مونیخ

سوفیا ماگدالنا شول در ۹ می ۱۹۲۱ در فورشتنبرگ به دنیا آمد. خانواده‌اش بعدها در اولم زندگی کردند. سوفی در نوجوانی وارد سازمان دختران وابسته به حزب نازی شد و مدتی در آن مسوولیت داشت. در خانه، پدرش با حکومت نازی مخالف بود. در ۱۹۳۷، هنگامی که گشتاپو درباره فعالیت هانس در گروه جوانان مستقل تحقیق می‌کرد، از سوفی نیز بازجویی شد. مرکز مستندات مونیخ این دوره را بخشی از فاصله گرفتن او از حکومت می‌داند. فاصله میان تجربه نوجوانی در سازمان رسمی و تصمیم چند سال بعدش را نامه‌ها و سوابق بازجویی روشن‌تر می‌کنند.^{۱، ۴، ۹}

سوفی پس از پایان مکتب در ۱۹۴۰ برای کار در کودکستان آموزش دید. سپس دوره کار اجباری و خدمت جنگی را گذراند و در می ۱۹۴۲ به مونیخ رفت تا زیست‌شناسی و فلسفه بخواند. هانس در آن‌جا طب می‌خواند و سوفی از راه او با دانشجویانی آشنا شد که درباره جنگ و وضع آلمان گفت‌وگو می‌کردند. او در آن جمع با اندیشه‌های کارل موت و کورت هوبر نیز آشنا شد. هوبر استاد فلسفه دانشگاه بود و بعدها متن اعلامیه‌ای را نوشت که خواهر و برادر شول به تالار بردند.^{۱، ۳، ۶، ۸}

محصلی در مونیخ به این معنا نبود که وظایف جنگی‌اش پایان یافته است. در آگست و سپتامبر ۱۹۴۲، سوفی چهار هفته برای خدمت جنگی به یک کارخانه تسلیحات در اولم فرستاده شد. در همان سال، اداره دانشگاه نام او را به عنوان محصل زیست‌شناسی و فلسفه ثبت کرده بود. زندگی او در این دوره میان اولم، جایی که خانواده‌اش در آن زندگی می‌کردند، و مونیخ، شهری که او و هانس در آن درس می‌خواندند، می‌گذشت.^{۱، ۱۱}

سوفی از نوجوانی با فریتس هارتناگل نامه ردوبدل می‌کرد. هارتناگل افسر نیروی هوایی آلمان شد و در دوره جنگ اغلب دور از او بود. نامه‌هایشان گاهی از دیدار و دلتنگی و گاهی از جنگ و مسوولیت کسی حرف می‌زند که در آن شرکت دارد. در نامه ۳ جنوری ۱۹۴۳، سوفی از نگرانی‌اش برای هارتناگل نوشت و نوشت «تو می‌دانی که جان یک انسان چه‌قدر سنگین است.» این نامه مربوط به همان ماهی است که سوفی در تهیه و پخش اعلامیه پنجم رز سفید سهم گرفت.^{۱، ۴، ۹}

اعلامیه‌هایی که مخاطبشان عوض شد

هانس شول و الکساندر شمورل، دو محصل طب، چهار اعلامیه نخست را از اواخر جون تا اوایل جولای ۱۹۴۲ آماده کردند. بنیاد رز سفید نوشته است که بخش زیادی از کار در خانه والدین شمورل در مونیخ انجام شد. از هر متن شمار محدودی به نشانی‌هایی در مونیخ و اطراف آن فرستاده شد. آنان در نوشته‌ها به خوانندگان تحصیل‌کرده‌ای رو آورده بودند که نقل‌هایی از ادبیات کلاسیک آلمان را می‌شناختند. استدلالشان این بود که آگاهی از خشونت حکومت برای خواننده مسوولیت می‌آورد. در اعلامیه دوم به کشتار یهودیان در پولند اشغال‌شده اشاره کردند.^{۲، ۳، ۶، ۸}

در تابستان، هانس، شمورل و ویلی گراف برای خدمت صحی به جبهه شرق فرستاده شدند. بنا بر پژوهش موزیم تاریخ آلمان، در مسیرشان از وارسا گذشتند و وضع یهودیان گتوی شهر را دیدند. با برگشت گروه در نوامبر، کار اعلامیه‌ها دوباره دنبال شد. افرادی چون کریستوف پروبست و کورت هوبر در جمع نقش داشتند و سوفی در تهیه و رساندن اعلامیه‌ها شریک شد. فعالیت گروه از چند خانه و حلقه دانشجویی به ارتباط با کسانی در شهرهای دیگر رسید. اعضا در اولم هم با دانش‌آموزانی ارتباط داشتند که به کار گروه علاقه نشان داده بودند.^{۱، ۲، ۶، ۸}

اعلامیه پنجم در جنوری ۱۹۴۳ با عنوان «خطاب به همه آلمانی‌ها» پخش شد. متن از این می‌گفت که هیتلر جنگ را طولانی می‌کند و ادامه جنگ قربانی بیشتری می‌گیرد. در بخشی از آن، آزادی بیان و عقیده و حفاظت شهروندان در برابر خودسری حکومت از پایه‌های اروپای آینده دانسته شد. نسخه‌های آن به شهرهای دیگر هم رسید. مرکز مستندات مونیخ سهم سوفی را در تهیه و پخش همین اعلامیه ثبت کرده است. در مقایسه با نوشته‌های تابستان، این متن با زبانی مستقیم‌تر با جمع وسیع‌تری از مردم سخن می‌گفت.^{۱، ۲، ۶، ۷}

متن پنجم از نظم سیاسی بعد از جنگ هم حرف می‌زد. نویسندگان خواهان ساختاری فدرال برای آلمان و همکاری کشورهای اروپایی بودند. تمرکز قدرت و نظامی‌گری پروس را از چیزهایی می‌دانستند که باید کنار گذاشته شود. درباره زندگی کارگران نیز پیشنهادهایی داشتند و با خودبسندگی اقتصادی کشورهای اروپا مخالفت می‌کردند. مخاطب آن نوشته، در کنار پرسش فوری درباره ادامه جنگ، با این پرسش روبه‌رو بود که بعد از سقوط حکومت هیتلر چگونه می‌شود از تمرکز دوباره قدرت جلوگیری کرد. اعضای گروه درباره شکل نظم سیاسی آینده با کورت هوبر گفت‌وگو کرده بودند.^{۷، ۸}

اعلامیه ششم بار دیگر مخاطب مشخص داشت. «هم‌دانشجویان!» در سر آن آمده بود و بخش عمده متن را کورت هوبر نوشته بود. شکست ارتش آلمان در استالینگراد و مرگ شمار زیادی از سربازان در متن مطرح بود. اعلامیه از دانشجویان می‌خواست درباره ادامه جنگ و اطاعت از حکومت تصمیم بگیرند. تعدادی از نسخه‌ها پیش از روز ۱۸ فبروری فرستاده شده بود. نسخه‌هایی که سوفی و هانس به دانشگاه بردند، از همین نوشته بودند. ^{۲، ۳، ۶}

بازجویی و حکم در چهار روز

پس از بازداشت، سوفی و هانس را به مقر گشتاپو در مونیخ بردند. در پرونده‌های باقی‌مانده، متن بازجویی‌ها و اسناد مربوط به اعلامیه‌ها هست. مرکز مستندات مونیخ می‌گوید سوفی در جریان بازجویی مخالفتش با حکومت را بیان کرد و کوشید دایره کسانی را که ماموران به آن‌ها می‌رسند، محدود کند. او و هانس مسوولیت کار را به عهده گرفتند. ماموران در بازجویی پروبست هم به پیش‌نویس دست‌نویس رجوع کردند. آن متن، که دعوت به پایان جنگ و مقاومت بود، همراه با دیگر مدارک به پرونده رفت.^{۱، ۴، ۵، ۶}

دادگاه ویژه نازی‌ها، معروف به دادگاه خلق، در ۲۲ فبروری ۱۹۴۳ به ریاست رولاند فرایسلر به پرونده رسیدگی کرد. سوفی، هانس و پروبست به مرگ محکوم شدند. حکم همان روز در زندان اشتادلهایم مونیخ اجرا شد. در آرشیو فدرال، حکم دادگاه و صورت‌جلسه اجرای آن جداگانه ثبت شده است. در ماه‌های بعد، الکساندر شمورل و کورت هوبر در جولای و ویلی گراف در اکتوبر اعدام شدند. برخی از کسانی که به گروه کمک کرده بودند به زندان افتادند. در هامبورگ هم شبکه‌ای که با دانشجویان مونیخ تماس داشت، زیر پی‌گیری گشتاپو قرار گرفت.^{۴، ۵، ۶، ۸}

پرونده قضایی چند درخواست بخشش را نیز در خود دارد. پدر و مادر سوفی و هانس و برادرشان ورنر در ۲۲ فبروری درخواست دادند. تاریخ درخواست همان تاریخی است که روی حکم و صورت‌جلسه اجرای آن دیده می‌شود. سند دیگری با امضای فریتس هارتناگل به ۲۷ فبروری برمی‌گردد، پنج روز پس از اعدام. این سند در کنار نامه‌های عادی هارتناگل به سوفی حفظ شده است. هارتناگل هنگامی که از بازداشت سوفی باخبر شد، به دلیل سرمازدگی در شفاخانه نظامی لمبرگ بود. ورنر خبر بازداشت سوفی را تلفنی به او داده بود. به روایت پروژه مستند زندگی جوانان تحت تعقیب نازی‌ها، وقتی هارتناگل برای درخواست بخشش به برلین رسید، حکم اجرا شده بود.^{۴، ۹}

کار گروه در شهرهای دیگر مسیر جداگانه‌ای پیدا کرد. در اولم، جمعی از دانش‌آموزان به گرد هانس هیرتسل شکل گرفته بود. هیرتسل با سوفی و هانس ارتباط داشت و شماری از اعضای آن جمع پس از بازداشت‌های مونیخ محکوم به زندان شدند. در هامبورگ، تراوته لافرنتس و هانس لایپلت از کسانی بودند که میان جمع آن شهر و محصلان مونیخ پیوند داشتند. گشتاپو در خزان ۱۹۴۳، چند ماه پس از اعدام سوفی، فعالیت آن جمع را کشف کرد و بیش از بیست نفر را به زندان انداخت.^۸

اعلامیه‌ای که دوباره چاپ شد

متن ششم پس از اعدام‌ها دوباره به خوانندگان رسید. موزیم تاریخ آلمان نسخه‌ای از اعلامیه‌ای را نگه داشته که در بریتانیا چاپ شد و بخشی از متن رز سفید را در خود داشت. آن نوشته با عنوانی درباره اعلامیه دانشجویان مونیخ در جولای ۱۹۴۳ از هوا بر شهرهای آلمان پخش شد. این چاپ پس از مرگ سوفی صورت گرفت. نسخه‌اش نشان می‌دهد نوشته‌ای که دانشجویان مونیخ در زمستان به مخاطبان خود رسانده بودند، چند ماه بعد با عنوانی تازه دوباره منتشر شد و در کنار متن اصلی به عنوان سندی از آن دوره باقی ماند.^{۲، ۶، ۸}

سال‌ها بعد، الیزابت، خواهر سوفی، نامه‌های او و فریتس هارتناگل را به آرشیو فدرال آلمان سپرد. در میان اسنادی که آرشیو معرفی می‌کند، نامه‌ای از ۱۶ فبروری، دو روز پیش از بازداشت، هم هست. این نامه‌ها در کنار اعلامیه‌ها، بخش دیگری از زندگی سوفی را ثبت کرده‌اند. نامه‌ها برای کسی نوشته شده بود که سوفی او را می‌شناخت. اعلامیه ششم به کسانی می‌رسید که ممکن بود نام نویسنده یا پخش‌کنندگانش را ندانند. امروز هر دو نوع نوشته در مجموعه‌هایی نگه‌داری می‌شوند که امکان بررسی مسیر او از نوجوانی تا روزهای دانشگاه را می‌دهند.^{۴، ۹}

پیش روی ساختمان دانشگاه، شکل برگه‌های رز سفید در سنگ‌های میدان کار شده است. تالار مرکزی که نسخه‌های اعلامیه ششم به آن افتاد، امروز در مسیر بازدید از نمایشگاه یادبود قرار دارد. دانشگاه در کنار اسناد گروه، کارت محصلی سوفی را هم به نمایش گذاشته است. در آن کارت، مقام‌های وقت پس از محکومیت نوشتند که او برای همیشه از دانشگاه‌های آلمان اخراج شده است. این همان دانشگاهی است که سوفی در آن فلسفه و زیست‌شناسی می‌خواند و در ۱۸ فبروری برای رساندن یک متن به دیگر محصلان واردش شد.^{۳، ۸، ۱۰}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. زندگی‌نامه سوفی شول و اسناد بازداشت، مرکز مستندات ناسیونال سوسیالیسم مونیخ.
2. بنیاد رز سفید، زمان نگارش و مخاطبان شش اعلامیه.
3. دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ، گاه‌شمار رز سفید و اسناد دانشگاهی.
4. آرشیو فدرال آلمان، نامه‌ها، بازجویی، حکم و سند اجرای آن.
5. سند اعلامیه هفتم و بازجویی کریستوف پروبست، آرشیو فدرال آلمان.
6. موزیم تاریخ آلمان، بررسی اعلامیه‌ها و رویداد ۱۸ فبروری.
7. متن اعلامیه پنجم، پروژه تاریخ آلمان در اسناد و تصاویر.
8. مرکز یادبود مقاومت آلمان، گروه‌های مونیخ، اولم و هامبورگ.
9. نامه‌های سوفی شول و فریتس هارتناگل و تاریخ زندگی سوفی.
10. یادبود رز سفید و تالار دانشگاه، شهر مونیخ.
11. زندگی‌نامه سوفی شول، مرکز یادبود مقاومت آلمان.
12. یادبود سنگی اعلامیه‌های رز سفید در میدان خواهر و برادر شول، مونیخ. عکس Amrei-Marie، ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۶، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0.