بهروز بوچانی، نویسنده‌ای که کتابش را از مانوس پیام‌به‌پیام فرستاد
بخش‌های این نوشته
در شام ۳۱ جنوری ۲۰۱۹، امید توفیقیان در ملبورن برای گرفتن دو جایزه ادبی روی صحنه رفت. یکی جایزه بخش آثار غیرداستانی بود و دیگری جایزه اصلی ادبی ایالت ویکتوریا. هر دو به کتابی تعلق داشتند که او از فارسی به انگلیسی ترجمه کرده بود. بهروز بوچانی، نویسنده کتاب، در مجلس حضور نداشت. از جزیره مانوس در پاپوا گینه نو با پیام تصویری با حاضران صحبت کرد. نزدیک به شش سال از انتقالش به آن جزیره می‌گذشت. هنگام خواندن پیام، کتابش در استرالیا منتشر شده بود و خودش هنوز در مانوس به سر می‌برد.۱، ۲
بوچانی در آن پیام گفت: «واژه‌ها هنوز توان به چالش کشیدن نظام‌های غیرانسانی را دارند.» در میان واژه‌هایی که طی آن سال‌ها از مانوس فرستاده بود، گزارش روزنامه، شرح گفت‌وگو با مردان دیگر و بخش‌های یک دست‌نویس بلند دیده می‌شد. نامی که آن دست‌نویس با آن در ۲۰۱۸ منتشر شد، «هیچ دوستی جز کوهستان» بود. عنوان فرعی آن به خواننده می‌گفت متن از کجا آمده است: نوشته‌هایی از زندان مانوس. توفیقیان بعدها شرح داد که بعضی فصل‌های کتاب در نخستین شکل خود یک پیام بلند فارسی بودند، بی‌آن‌که به بندهای جدا تقسیم شده باشند.۲، ۳، ۴
از دفتر یک مجله در ایلام تا جزیره مانوس
پیش از آن‌که نام بوچانی با مانوس گره بخورد، او در ایران روزنامه‌نگار بود. درباره سیاست خاورمیانه و زبان و فرهنگ کردی می‌نوشت و در بنیان‌گذاری و کار تحریریه مجله کردی «وریا» سهم داشت. انجمن قلم بین‌المللی گزارش داده است که در فبروری ۲۰۱۳، زمانی که بوچانی در تهران بود، مأموران سپاه پاسداران به دفتر مجله در ایلام رفتند و یازده همکار او را بازداشت کردند. شماری از آنان بعدتر زندانی شدند. به گزارش انجمن قلم، بوچانی پیش از آن نیز درباره نوشته‌ها و فعالیت فرهنگی خود بازجویی شده بود. پس از یورش به دفتر مدتی پنهان شد و در ماه می همان سال ایران را ترک کرد.۵
در جولای ۲۰۱۳، نیروهای دریایی استرالیا او و دیگر سرنشینان قایقی را که از اندونیزیا به سوی استرالیا می‌رفت، متوقف کردند. بوچانی درخواست پناهندگی کرد. او نخست به جزیره کریسمس، از قلمروهای استرالیا، برده شد. سپس او را به مرکز منطقه‌ای بررسی پرونده پناهجویان در مانوس انتقال دادند. این مرکز در پاپوا گینه نو قرار داشت و بخشی از سیاست استرالیا برای بررسی پرونده شماری از پناهجویان خارج از خاک اصلی آن کشور بود. مانوس جایی شد که بوچانی از آن برای رسانه‌های استرالیایی گزارش می‌فرستاد و سرنوشت مردانی را دنبال می‌کرد که همراه او در مرکز زندگی می‌کردند.۳، ۵
بوچانی در کتاب، سفر دریایی و انتقال به مانوس را در کنار زندگی روزمره در مرکز روایت می‌کند. صف‌ها، انتظار برای تصمیم و رابطه میان افراد در فضاهای مشترک به متن راه یافته‌اند. در گفت‌وگویی با دانشجویان دانشگاه تورنتو متروپولیتن در ۲۰۱۹، از تجربه نوشتن و شیوه بازنمایی زندگی در مانوس سخن گفت. او از قالب‌های مختلف برای توصیف یک مکان استفاده کرده بود. در بخشی از متن، روایت از نگاه کسی پیش می‌رود که رویداد را از نزدیک دیده است. در بخشی دیگر، شعر و تصویر ادبی به خواننده نشان می‌دهند که انتظار و تکرار روزها چگونه بر درک نویسنده از زمان اثر گذاشته بود.۳، ۴، ۶
فصلی که در یک پیام می‌رسید
توفیقیان در یادداشت «داستان مترجم» توضیح داده است که گفت‌وگوهایش با بوچانی ابتدا در فیس‌بوک شروع شد و بعد به واتس‌اپ انتقال یافت. کیفیت اتصال در مانوس ضعیف بود و بیشتر از پیام نوشتاری و صوتی استفاده می‌کردند. گاهی بوچانی متن را مستقیم به مترجم می‌فرستاد. بیشتر اوقات، بخش‌های بلند به دست مونس منصوری می‌رسید. منصوری که از ۲۰۱۵ بخشی از کار روزنامه‌نگاری بوچانی را ترجمه می‌کرد، پیام‌ها را در فایل‌های جداگانه مرتب می‌کرد و متن فصل‌ها را با ایمیل به توفیقیان می‌فرستاد. گاهی بوچانی بعدتر قطعه‌ای تازه می‌فرستاد و جای آن را در فصل مشخص می‌کرد.۳
ترجمه در دسامبر ۲۰۱۶ شروع شد. توفیقیان پس از آماده کردن بخش‌های انگلیسی، واژه‌ها و عبارت‌هایی را که به بررسی بیشتر نیاز داشتند با منصوری یا سجاد کبگانی، مشاور دیگر ترجمه، می‌خواند. او متن انگلیسی را می‌خواند و همکارش همان بخش را در متن فارسی دنبال می‌کرد. وقتی معنای صحنه یا واژه‌ای به گفت‌وگوی بیشتری نیاز داشت، به بوچانی پیام می‌دادند. در یادداشت مترجم نمونه‌ای از مسئله کارشان آمده است. جمله‌های بلند فارسی می‌توانستند آهنگ یک بند را بسازند. در انگلیسی او گاهی همان جمله را به چند جمله تقسیم می‌کرد و با تکرار یک واژه یا ساختار، آهنگ متن را نگه می‌داشت.۳
بوچانی با تلفن همراه فلم‌برداری هم می‌کرد. او با آرش کمالی سروستانی روی مستندی به نام «چوکا، لطفاً وقت را به ما بگو» کار کرد. بوچانی تصاویر را در مانوس گرفت و کمالی سروستانی از بیرون جزیره در ساخت فلم سهم داشت. هر دو در گفت‌وگویی در زمان نمایش فلم توضیح داده‌اند که فاصله جغرافیایی چگونه به بخشی از شیوه کارشان تبدیل شد. «چوکا» نام پرنده‌ای در مانوس است و در مرکز نام محلی برای نگهداری انفرادی برخی از مردان نیز بود. همین نام در عنوان فلم آمد. انجمن قلم در ۲۰۱۷ گزارش داد که بوچانی نتوانست در نمایش‌های سیدنی و لندن حاضر شود.۵، ۷
خوانندگان بخشی از دست‌نویس را پیش از آماده شدن کتاب دیدند. نسخه اولیه فصل دهم در ۲۰۱۷ در مجله ادبی آیلند چاپ شد. آواز جیرجیرک‌ها در عنوان فصل آمده بود و مکان بازداشت در متن از نگاه مردی توصیف می‌شد که روزهایش را در آن‌جا می‌گذراند. توفیقیان می‌نویسد که همکاران نشر پیکادور از آغاز کار، هم وضعیت بوچانی و هم نوشته‌هایش را دنبال می‌کردند. آنان در تصمیم‌های مربوط به ترتیب و شکل کتاب سهم گرفتند و یک وکیل نیز متن را از نظر حقوقی خواند. در ۲۰۱۸، خوانندگان توانستند فصل را در کنار روایت سفر و دیگر بخش‌های زندگی در مانوس بخوانند.۳، ۴
رأی محکمه و شب‌های پس از تعطیلی مرکز
در اپریل ۲۰۱۶، محکمه عالی پاپوا گینه نو رأی داد که نگهداری اجباری پناهجویان در آن مرکز با قانون اساسی کشور سازگار نیست. بوچانی همان ماه از سوی مقام‌های مهاجرت پاپوا گینه نو به عنوان پناهنده شناخته شد. با این حال، او هنوز برای ادامه زندگی به جایی بیرون از جزیره دسترسی نداشت. بیش از یک سال بعد، با شروع روند تعطیلی مرکز، به ساکنان گفته شد به محل‌های دیگری منتقل می‌شوند. برخی از مردان از جمله بوچانی، به دلیل نگرانی درباره امنیت و امکانات محل‌های تازه، از ترک مرکز خودداری کردند.۵، ۸
در ۳۱ اکتوبر ۲۰۱۷، مرکز بسته شد. در هفته‌های پس از آن، انجمن قلم از قطع آب، برق و خوراک در محل گزارش داد. بوچانی همچنان از داخل مرکز خبر می‌فرستاد. یادداشت‌هایی که گاردین در دسامبر همان سال منتشر کرد، بخشی از این دوره را روزبه‌روز دنبال می‌کند. توفیقیان نیز به یاد آورده است که در همان هفته‌ها کار کتاب کند شد. نویسنده باید خبر آنچه را در اطرافش می‌گذشت به بیرون می‌رساند و ادامه دست‌نویس عقب می‌افتاد. در اواخر نوامبر، پولیس مردان باقی‌مانده را از مرکز بیرون کرد. بوچانی به محل دیگری در مانوس منتقل شد و کار نوشتن را ادامه داد.۳، ۵، ۹
تا زمان عرضه کتاب در استرالیا، ارتباط از راه دور همچنان بخش عادی کار بود. برنامه معرفی کتاب در دانشگاه نیو ساوت ویلز در ۲۰۱۸، توفیقیان و دیگر همکاران را در سیدنی گرد هم آورد. چند ماه بعد، در شب جایزه در ملبورن، دوباره مترجم در محل حاضر بود و صدای نویسنده از مانوس رسید. بوچانی در سخنرانی‌اش از مردانی یاد کرد که با او سال‌ها در جزیره مانده بودند. او جایزه را فرصتی برای دیده شدن کسانی دانست که در گزارش‌های اداری اغلب به صورت شمار افراد ثبت می‌شدند. کتابخانه ایالتی نیو ساوت ویلز نیز همان سال جایزه ملی زندگی‌نامه را به کتاب داد و سخنان بوچانی را از راه تلفن ثبت کرد.۱، ۲، ۱۰، ۱۱
این بار نویسنده در سالن بود
در نوامبر ۲۰۱۹، جشنواره ادبی ورد کرایست‌چرچ از بوچانی دعوت کرد. عفو بین‌الملل در برنامه سفر و پذیرایی از او سهم داشت. وقتی به نیوزیلند رسید، در میدان هوایی خبرنگاران و شماری از استقبال‌کنندگان را دید. در گزارش تصویری تلویزیون نیوزیلند، یکی از استقبال‌کنندگان گردن‌آویزی از سنگ پونامو را به او می‌دهد. در همان روز، بوچانی به خبرنگاران گفت خوشحال است که زنده مانده و خواست توجه به کسانی که هنوز در پاپوا گینه نو و نائورو به سر می‌بردند ادامه پیدا کند. دعوت یک برنامه ادبی امکان حضورش را در شهری فراهم کرده بود که پیش از آن کتابش می‌توانست به آن برسد.۱۲، ۱۳
در جولای ۲۰۲۰، بوچانی اعلام کرد نیوزیلند وضعیت پناهندگی او را پذیرفته است. به گاردین گفت حالا درباره آینده‌اش تا اندازه‌ای اطمینان دارد و احساس امنیت می‌کند. بعدتر در نشست‌های حضوری درباره نوشتن و مهاجرت شرکت کرد. در ۶ جون ۲۰۲۳، پس از سخنرانی برای انجمن قلم فلاندر در انتورپ بلجیم، در برنامه امضای کتاب حاضر شد. هرمان مولمانس در همان برنامه عکسی از او گرفت. در تصویر، بوچانی به دوربین نگاه می‌کند. کتابی که سال‌ها پیش نخستین خوانندگانش بخش‌هایی از آن را از راه تلفن دریافت کرده بودند، اکنون در نشست‌هایی به دست خوانندگان می‌رسید که نویسنده هم در آن حضور داشت.۱۴، ۱۵
بوچانی در دسامبر ۲۰۲۲ در دانشگاه ملی استرالیا، این بار در کنار توفیقیان و منصوری، درباره کار مشترک‌شان صحبت کرد. دانشگاه صدای آن برنامه را ثبت کرده است. در ۲۰۱۹، هنگام اعلام جایزه در ملبورن، مخاطبان صدای بوچانی را از یک پیام تصویری شنیده بودند. در نشست کانبرا سه نفری که سال‌ها متن را با پیام و ایمیل به دست هم می‌رساندند، درباره همان کار در یک برنامه صحبت کردند. نام نویسنده در شب جایزه از مانوس به سالن رسیده بود. حالا حاضران می‌توانستند حرف‌های کسانی را هم بشنوند که آن پیام‌ها را دریافت کرده و در رساندن‌شان به خوانندگان سهم گرفته بودند.۱، ۳، ۱۶
منابع و اعتبار عکس‌ها
- اعلام برندگان جایزه ادبی ویکتوریا در ۳۱ جنوری ۲۰۱۹، مرکز ویلر.
- متن و ویدیوی سخنان بهروز بوچانی در شب جایزه، گاردین.
- یادداشت امید توفیقیان درباره دریافت پیام‌ها و ترجمه کتاب، سیدنی ریویو آو بوکس.
- معرفی کتاب «هیچ دوستی جز کوهستان» از سوی ناشر.
- گزارش انجمن قلم بین‌المللی درباره پیشینه بوچانی، انتقال به مانوس و بسته شدن مرکز.
- گفت‌وگوی بهروز بوچانی با دانشجویان دانشگاه تورنتو متروپولیتن، ۲۰۱۹.
- گفت‌وگو با آرش کمالی سروستانی و بهروز بوچانی درباره ساخت فلم «چوکا».
- گزارش کتابخانه کانگرس از رأی محکمه عالی پاپوا گینه نو، اپریل ۲۰۱۶.
- یادداشت‌های روزانه بهروز بوچانی در دوره تعطیلی مرکز مانوس.
- گزارش دانشگاه نیو ساوت ویلز از برنامه معرفی کتاب در سیدنی.
- ثبت جایزه ملی زندگی‌نامه و پیام صوتی نویسنده، کتابخانه ایالتی نیو ساوت ویلز.
- گزارش عفو بین‌الملل از دعوت جشنواره و ورود بوچانی به نیوزیلند.
- ویدیوی استقبال در کرایست‌چرچ، تلویزیون نیوزیلند.
- گفت‌وگوی بوچانی پس از پذیرش وضعیت پناهندگی‌اش در نیوزیلند، جولای ۲۰۲۰.
- ثبت زمان و مکان عکس نشست امضای کتاب در انتورپ، هرمان مولمانس.
- ثبت نشست بهروز بوچانی، امید توفیقیان و مونس منصوری در دانشگاه ملی استرالیا.
- عکس شاخص، پرتره بهروز بوچانی، ۱ اپریل ۲۰۱۸، هدی افشار، CC BY-SA 4.0.
