موترهای کتاب چگونه به کودکان روستاهای ایران رسیدند؟
بخشهای این نوشته

در عکسی مربوط به سال ۱۹۷۰ در کردستان ایران، در یک موتر باز است و شماری از کودکان در اطراف آن دیده میشوند. داخل موتر برای حمل کتاب آماده شده است. کتابخانه برای رسیدن به خوانندگان از ساختمانی در مرکز شهر بیرون آمده بود. کتابهایی که در یک روز در یک محل دیده میشدند، با حرکت موتر میتوانستند به محل بعدی برسند. این عکس بخشی از برنامه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را ثبت کرده است.
برنامه کتابخانههای کانون از تهران آغاز شد. در ۱۹۶۵ کار ساخت کتابخانه مرکزی کودکان در پارک فرح که بعدتر پارک لاله نام گرفت، شروع شد. همزمان لیلی امیرارجمند و هما زاهدی در پی محلهایی برای ایجاد کتابخانه در محلههای کارگری جنوب تهران بودند. بعضی مکتبها ساختمان ضمیمه داشتند که میشد برای این کار آماده کرد. پیش از گشایش رسمی کتابخانه مرکزی در ۱۹۶۶، چند کتابخانه دیگر در شهر پدید آمده بود.
کتابخانهای که راه میافتاد
در روستاها، شیوهای که به ساختمان جداگانه وابسته بود به همان سرعت قابل گسترش نبود. موتر سیار امکان دیگری فراهم کرد. کتابدار میتوانست کتابها را در موتر با خود ببرد و در مسیر به خوانندگان بیشتری دسترسی پیدا کند. پژوهش درباره فعالیتهای کانون، عکس کردستان را نمونهای از همین راه میداند. جای عکس نشان میدهد که بخشی از فعالیت در محلهایی انجام میشد که شکل یک کتابخانه شهری را نداشتند.

گسترش شبکه کتابخانهها همراه با انتشار کتاب برای کودکان پیش رفت. بعضی کتابخانهها در محلههای شهری جا داشتند و برخی با سامانه سیار به آبادیها میرسیدند. پژوهشی درباره برنامههای کانون شمار کتابخانههای آن را در دهه نخست حدود ۱۵۰ ثبت کرده است. این رقم برای سراسر شبکه است و همه آن کتابخانهها موتر نبودند. تفاوت مهم در این بود که در یک جا کودکان به ساختمان مراجعه میکردند و در جای دیگر، خود کتابها مسافتی را طی میکردند تا نزدیک آنها برسند.
از روی عکس موتر نمیتوان خواند که هر کودک کدام کتاب را برداشت. کاری که رسیدن موتر ممکن میساخت روشن است. کتابها از قفسهای در یک عمارت دور به جایی میرسیدند که کودکان میتوانستند درِ آن را باز ببینند، نزدیک شوند و میان کتابهای موجود انتخاب کنند.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا درباره نخستین کتابخانهها و گسترش برنامه کتابخوانی کانون
- سینما ایرانیکا و پژوهش درباره شبکه کتابخانهها همراه با عکس کتابخانه سیار کردستان ۱۹۷۰
عکس شاخص. کتابخانه سیار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در کردستان ایران، ۱۹۷۰. عکاس ناشناس، مالکیت عمومی.


